एक तासाची रजा

 

अशा प्रकारे जर माणसाला आपल्या डोक्यावरचं ओझं खाली उतरून ठेवता येत असेल तर त्याला ब्रम्हलोके महीयते - ब्रम्हलोकात प्रतिष्ठा मिळते. हे सर्व सोडून खाली ठेवण्यासाठी एक तास स्वाध्याय आहे. पण आपण असं कधी करतो का? हे सर्व करण्यासाठी आपण एक तासही बसत नाही आणि असं कधी बसण्यासाठी घरातही कुठे स्थान राहिलेलं नाही. तेव्हा रविवारी एक तासासाठी स्वाध्यायात बसू आणि त्यावेळी या सगळ्याचा विचार करू. आपण जर एखाद्याला विचारलं की, 'काय? रविवारी दिसला नाही ते?' तर तो सांगतो, 'नाही काय आहे की, आमच्याकडे नात्यातला साखरपुडा होता. म्हणून येता आलं नाही.' अरे! असेल साखरपुडा पण रविवारी साडेनऊ ते साडेदहा या वेळेत मी बाकी सगळ्या पासून निराळा आहे. तो माझा नाचण्याचा, बागडण्याचा, उड्या मारण्याचा, आरोळ्या ठोकण्याचा वेळ आहे. हे जे जगात क्षणोक्षणी आणि पदोपदी सत्याचा खून करत असत त्या जगापासून एक तास मी निराळा होऊन बसणार आहे. त्यावेळी व्यवहारामधल्या गुरुजींच्या नजरेपासून मी निराळा बसलेला असेन.

    

अर्थात् हा व्यवहार सांभाळावाच लागतो. 'कसे आहात?' असं जर कोणी विचारलं तर 'छान आहे!' असं बोलावं लागतं. पण ते सगळं वर पांगी असतं. तेव्हा व्यवहारातल्या जगापासून ज्याला अशा प्रकारे सुट्टी घेऊन बसता येतं, रजा घेऊन बसता येत त्याच्यासारखा सुखी माणूस कोणी नाही. 

तुम्ही कधी एखाद्या शाळेला भेट द्यायला जाणार असाल तर तिथे मधली सुट्टी होते त्याच्या एक मिनिट आधी जाऊन त्या शाळेच्या बाहेरच उभे रहा. तेव्हा तुम्हाला एक निराळच चित्र पाहायला मिळेल. आणि जर त्या शाळेला मोकळ मैदान असेल तर! सुटलेली मुलं कॅन्टीनमध्ये सरळ जाताना दिसतात का? नाही. आधी ते मैदानात उतरतात. त्या ठिकाणी जर पक्षांसारखा किलबिलाट चाललेला असतो तो पाहण्यासारखा असतो. त्यावेळी आपल्याला वर्गातून बाहेर आलेले ते विद्यार्थी गणित, इतिहास, भूगोल असं सगळं दूर सारून खेळत बसलेले असतात. असं सगळं ओझ ते दूर टाकून देतात आणि मनसोक्त खेळतात, नाचतात, बागडतात आणि ते पंधरा-वीस मिनिट झाली की, तेच विद्यार्थी आपल्या शिक्षकाजवळ जाऊन बसतात. व्यवहार रुपी गुरुजी सुद्धा असेच आहेत. सतत व्यवहार रुपी गुरुजींच्या हाताखाली आपण दाबून बसलेले असतो. त्यांच्यापासून एक दिवसही आपल्या मनाला सुट्टी घेता येत नाही त्यामुळे ब्रह्म लोक तर राहू देत पण इहलोकात देखील आपल्याला कधी शांती, समाधान आणि स्वास्थ्य लाभत नाही. तेव्हा अशी सुट्टी घेता आली पाहिजे आणि अशी सुट्टी केव्हा मिळते? तर नाचिकेतमुपाख्यानम् पाशी जाऊ तेव्हा आपल्या मनाला असा मोकळेपणा मिळेल.

 "एक तासाची रजा" – हा केवळ एका वेळेच्या निवांत क्षणाचा उल्लेख नाही, तर तो जीवनातल्या अंतर्मुखतेच्या व आत्मप्रकाशाच्या तासाची मागणी करतो. ‘रजा’ या संकल्पनेला एक खोल, तत्त्वज्ञानात्मक अर्थ दिला आहे – असा अर्थ की, तो माणसाच्या आंतरिक विश्रांतीचा, मनःस्वास्थ्याचा आणि आत्ममुक्तीचा मार्ग होऊ शकतो.

✦ जीवनदृष्टी:

लेखातलं तत्त्वज्ञान म्हणजे जीवनात ‘सत्याकडे’, ‘स्वत:कडे’, ‘स्वतंत्रतेकडे’ जाण्याची एक निमंत्रणा आहे.

‘माझा स्वतःचा वेळ’ ही संकल्पना किती आवश्यक आहे.

✦ शैली:

लेख conversational असूनही त्यात चिंतनाचं गहिरीपण आहे.

१. प्रस्तावना – "एक तास म्हणजे काय?"

स्वतःसाठी घेतलेला एक तास – केवळ वेळ नव्हे, तर एक मुक्त अवकाश.

२. "शब्दांची विश्रांती"

निःशब्दतेत काय ऐकू येतं? हा तास म्हणजे जगाच्या कोलाहलातून बाहेर पडण्याची एक संधी.

३. "देहभानातून मनभानाकडे"

शरीर थांबवलं की मन कुठे जातं? ध्यान, श्वसन, आणि आत्मजाणीवेचा अनुभव.

४. "वाचनाची रजा"

स्वाध्याय म्हणजे केवळ वाचन नव्हे, तर संवाद – ग्रंथाशी, विचारांशी, आणि स्वतःशी.

५. "मनाचं मैदान"

जसं मुलं सुट्टीत मोकळं धावतं, तसं मनाला मुक्त संचार देणं – कल्पनांचा खेळ, अंतर्मनाचं बागडणं.

६. "गुरुजींचा ब्रेक"

व्यवहाराचे आदेश, जबाबदाऱ्या, अपेक्षा – या सगळ्यांपासून थोडा वेळ बाहेर पडणं.

७. "नाचिकेताच्या पाऊलवाटेवर"

उपनिषदातील नाचिकेताप्रमाणे – एक तीव्र जिज्ञासा घेऊन आत्मप्रश्न विचारण्याचा प्रयत्न.

८. "रोजच्या एक तासाचं तपस्वित्व"

ही रजा नियमित झाली तर ती केवळ विश्रांती नसून, जीवनातली साधना ठरते.

९. "शांततेचा अनुभव"

या एक तासानंतर उरते ती शांतता, जी कुठल्याही यश-अपयशापेक्षा गहन असते.

१०. समारोप – "हा तास म्हणजे जीवनाचं उत्तरदायित्व नव्हे, आंतरिक स्वतंत्रता"

ही वेळ म्हणजे जबाबदारीपासून पळणं नाही, तर स्वतःला पुन्हा एकदा तयार करणं.