तोच खरा रत्नपारखी

             

   

       

महाभारत हे केवळ एक महाकाव्य नाही, तर ते भारतीय संस्कृतीच्या गाभ्यात खोलवर रुजलेले तत्वज्ञान, राजकारण, धर्मनीती आणि माणसाच्या अंतःकरणातल्या गुंतागुंतीच्या भावना यांचं समग्र दर्शन आहे. पण दुर्दैव असं की, ज्या समाजाने महाभारताचा अभ्यासच केलेला नाही, त्या समाजाला यामधल्या रत्नांची किंमतही कळत नाही. हे केवळ दुर्भाग्य नसून आपल्या सांस्कृतिक विस्मरणाचं लक्षण आहे. यामधील एक रत्न म्हणजे – कुंतीचे श्रीकृष्णाला पाठवलेलं साक्षात तेजस्वी पत्र.

श्रीकृष्ण दूत म्हणून जातो, हे समजल्यावर कुंतीमातेच्या काळजाची धडधड वाढते. तिच्या भावना उचंबळून येतात आणि ती कृष्णाला एक संदेश पाठवते. तो संदेश इतका तेजस्वी आहे की, पाश्चात्य अभ्यासक डॉ. विन्टरनिट्झ यांनी तो सोन्याच्या फ्रेममध्ये ठेवावा असं म्हटलं आहे. तो केवळ एक शब्दमालाच नाही, तर एक ज्वलंत अस्मिता आहे. तो संदेश म्हणजे क्षत्रिय धर्माची चिरंतन आठवण, मातृत्वाची अथांग वेदना आणि धर्मासाठी लढण्याच्या चेतनेचं मूर्तस्वरूप आहे.

कुंतीमातेचा आक्रोश जितका तीव्र, तितकाच कृष्णाचा धीर गहिरा. तो शांत राहतो, सामोपचाराचा आग्रह धरतो आणि सभा सोडताना फक्त एकच वाक्य बोलतो – "आता कुरुक्षेत्रावरच भेटू." हे वाक्य म्हणजे युद्धाची घोषणा नाही, तर धर्माच्या सीमारेषेचा स्पष्ट निर्धार आहे. त्यानंतर तो स्थिर राहतो इतका की, अर्जुनसुद्धा गोंधळतो. आणि गीतेचा जन्म होतो.

गीतेमध्ये अर्जुन म्हणतो, "मी लढलो तर माझ्या साधनेत विक्षेप होईल." श्रीकृष्ण त्याला सांगतो – "अरे! लढणं ही देखील अध्यात्मिक साधना आहे." इथे भगवंत कर्मयोगाचं गमक सांगतो. हे युद्ध केवळ शस्त्रांचं नाही, तर तत्त्वांचं आहे. अर्जुनानं मग अगणित लोकांना यमसदनी पाठवलं. तरीही कृष्ण त्याला धनंजय म्हणतो – कारण अर्जुनाने धर्मासाठी शौर्य गाजवलं, व्यक्तिगत रागाने नव्हे. इथेच भगवंताची न्यायबुद्धी आणि करुणा दिसते.

"नमः शांताय तेजसे" – भगवंत हा शांतरूपही आहे आणि तेजोरूपही. हे दोन्ही एकत्रच असतात. ज्या व्यक्तीत शीतलता आणि तेजोमयता एकत्र येते, त्याला भगवंताचं साक्षात्कार होतं. फक्त शांत असणं म्हणजे पलायन, आणि फक्त तेजस्वी असणं म्हणजे अहंकार. श्रीकृष्ण याचा सुवर्णमध्य आहे. म्हणून तोच खरा रत्नपारखी. ज्याला हे रत्न दिसतं, ज्याला याची किंमत कळते, तोच खरा ज्ञानी.

आजच्या काळात हे रत्न आपल्यापासून दूर जात आहेत. आपण गीता वाचतो, पण तिचं तेज मनात रुजत नाही. आपण महाभारत बघतो, पण त्यातलं सत्य डोळ्यात भरत नाही. म्हणून गरज आहे ती रत्नपारखी होण्याची. तेज आणि शांती या दोन तत्त्वांना आपल्या जीवनात सामावून घेण्याची. कारण भगवंत सर्वत्र आहे, पण तो दिसतो त्या मनाला जे शांत आहे, आणि त्या कृतीत जे तेजस्वी आहे.