सिद्ध आणि भक्त

             

तुकारामांनी एका ठिकाणी सांगून ठेवलंय :

 तू क्षीरसागराचा पुंड मी भवसागराचा गुंड|

 गाठ पडली ठका ठका त्याचे वर्म जाणे तूका||

    

'प्रभो! तू ठकसेन असलास तरी मी ही तितकाच ठक आहे. तुझी माझ्याशी गाठ पडलीय. तू दुनियाला बनवतोस, खोटं बोलतोस. तुला बोलायचं असेल तर सांग मी मला अमुक हवंय म्हणून!'

   

या शरीरात भगवंताला जे जे भोगायच असेल ते भोगू दे. देवा! मला मध्ये पडायचं नाही. मला भोग मागायचे नाही आणि भोगायचेही नाहीत. नवरा - बायको फिरायला निघालेली असतात आणि रस्त्यात गुंड आडवा आला तरी बायको काळजी करत नाही. तशीच ती दुसऱ्या जवळ संरक्षण मागायला ही जात नाही. त्याप्रमाणेच हे सिद्ध आणि भक्त कोणाजवळ ही संरक्षण मागायला जात नाहीत. ज्यांच्या जीवनात कर्मफलभोग भगवान भोगतो त्यांचं वर्णन केल आहे. अशा तऱ्हेने आत्मशक्ती कुठे कुठे आहे हे उपनिषद सांगते आहे.

सिद्ध आणि भक्त — आत्मशक्तीच्या दोन दिशा

> "तू क्षीरसागराचा पुंड, मी भवसागराचा गुंड |

गाठ पडली ठका-ठका, त्याचे वर्म जाणे तूका ||"

— संत तुकाराम

संत तुकारामांनी हा अभंग लिहून ठेवला तेव्हा ते केवळ भक्तीचा आविष्कार करत नव्हते; ते एक अंतरंग संवाद मांडत होते — देवाशी. यातील 'ठका-ठका' ही प्रतिमा फार बोलकी आहे. ही म्हणजे भक्त आणि भगवंत यांच्यातील निर्भय, समानतेच्या पातळीवर उभा असलेला संवाद. कुठलाही लटकेपणा नाही, आर्तता नाही, नव्हे नव्हे – नम्रता देखील नाही. यातील भक्त म्हणतोय – "देवा! तू जर ठक असशील तर मीही तितकाच ठक आहे!"

हे केवळ शब्दांचे खेळ नाहीत, ही आहे एका खोल जीवनविषयक अंतःप्रेरणेची साक्ष. ‘सिद्ध’ आणि ‘भक्त’ यांचं अंतर आणि एकतानता दोन्ही इथे प्रकट होतं.

देहात भगवंताचे भोग

सर्वसामान्य माणूस जीवनात सतत काही तरी मिळवण्याचा किंवा टाळण्याचा प्रयत्न करत असतो. सुख येवो, दु:ख येवो — आपली पहिली प्रतिक्रिया ही त्यावर परिणाम घडवण्याची असते. पण जेव्हा हे जीवन, हा देह, हे संचित – सर्व काही भगवंताच्या हाती दिलं जातं, तेव्हा एक अद्वितीय शांती जन्माला येते.

> "या शरीरात भगवंताला जे जे भोगायचं असेल, ते त्याला भोगू दे."

हा भाव म्हणजेच ‘साक्षीभाव’. यात स्वतःला कर्माच्या केंद्रातून हलवून ईश्वराच्या इच्छेकडे सर्वस्व अर्पण करणं आहे. हा न संपणारा संघर्ष सोडून दिल्यानंतर जे उरतं ते म्हणजे – शांत आत्मबोध.

नवरा-बायकोचं उदाहरण : आत्मविश्वासाचं प्रतीक

समजा, नवरा-बायको फिरायला गेले आणि वाटेत एखादा गुंड आडवा येतो. त्या प्रसंगात बायको न घाबरता नवऱ्यावर पूर्ण विश्वास ठेवते. ती धावाधाव करत नाही, शरण मागत नाही. हे उदाहरण सांगतं की – जिथे आत्मविश्वास आणि विश्वास एकत्र येतात, तिथे भीतीचे स्थान राहत नाही.

असाच आत्मविश्वास ‘सिद्ध’ आणि ‘भक्त’ यांच्या वृत्तीमध्ये असतो. ते कोणाच्याही दारात रक्षणासाठी धाव घेत नाहीत, कारण त्यांचं रक्षण करणारा स्वतःचं स्वरूप ओळखून त्यात स्थिरावलेला असतो.

उपनिषदांतून प्रकट होणारी आत्मशक्ती

उपनिषदांनी आत्मशक्तीचा उद्घोष फार स्पष्टपणे केला आहे:

"नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः" — आत्मा दुर्बल मनोवृत्तीस गवसत नाही.

"तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा" — त्यागातून भोग करावा.

"आत्मा वै लभ्यते तेनैव" — आत्मा केवळ त्या साधकाला मिळतो जो पूर्ण समर्पणात असतो.

ही वाक्य केवळ विचार नसून अनुभवांची झलक आहेत. इथे ‘सिद्ध’ हा मनोधैर्याने स्थिर झालेला आत्मा आहे, तर ‘भक्त’ पूर्ण समर्पणातून भगवंताशी एकरूप झालेला.

तुकारामांची निर्भय भक्ती

तुकाराम महाराजांचे अभंग हे भक्तीच्या निर्भय स्वभावाचे मूर्त स्वरूप आहेत. ते म्हणतात:

> "पाहता तुज गा पांडुरंगा | दिसे मीच माझा अंगां"

हा अनुभवच म्हणतो की, मी आणि तू वेगळे नाही — आणि जेव्हा ही समज होते, तेव्हा संरक्षण मागायचं कारणच राहत नाही.

सिद्ध आणि भक्त : दोन रूपं, एकच केंद्र

‘सिद्ध’ हा ज्ञानातून मुक्त होतो; ‘भक्त’ हा समर्पणातून एकरूप होतो. पण दोघांनाही जे सापडतं ते एकच — आत्मशक्तीचा अनुभव. तीच निर्भयता, तीच स्थैर्य, तीच गाठ — ठका ठक!

अंतर्मुख व्हा. भोग टाळू नका, मागूही नका.

भक्त व्हा किंवा सिद्ध — आत्मा तिथेच प्रतीक्षेत आहे.