साक्षीभावाचा अलंकार

           

‘मी’ अनुभवतो, ‘मी’ भोगतो, ‘मी’ करतो — हीच भ्रमात्मक जाणीव जन्ममृत्यूच्या चक्रात आपल्याला गुरफटून ठेवते. पण ज्या दिवशी साधकाच्या अंतरात हे स्पष्ट होऊ लागतं की, 'मी नाही, कोणीतरी माझ्यामार्फत करतो आहे’, तेव्हा त्या साधकाचा खरा आध्यात्मिक प्रवास सुरू होतो. त्या स्थितीचा मूळ आधार आहे साक्षीभाव.

साक्षी म्हणजे काय?

साक्षी म्हणजे अनुभव घेणारा नाही, तर अनुभव पाहणारा. जो शरीर, मन, बुद्धी या तिन्ही माध्यमांच्या व्यवहारांपासून स्वतःला स्वतंत्र ठेवून सर्व पाहतो — पण त्यात गुंतत नाही. सूर्य जसा सर्वकाही प्रकाशित करतो, पण त्याच्या प्रकाशात काही वाईट घडले तरी तो त्याला दोषी नसतो, तसाच साक्षीभावही असतो — प्रकाशमान पण अलिप्त.

साधक ते सिद्ध हा प्रवास :

भक्त किंवा साधक सुरुवातीला म्हणतो:

> “भगवंत साक्षी आहे, आणि मी कर्ता आहे.”

हीच सामान्य प्रारंभस्थिती. मग तो हळूहळू प्रपंचात वासनेची साक्षी शोधू लागतो. नंतर त्याला उमजतं की

“मी साक्षी आहे, आणि भगवंत कर्ता आहे.”

ही स्थिती आली की, तो अनुभवतो की शरीरातून जे काही घडतंय, ते माझं नाही, ते भगवंत माझ्याद्वारे करतोय. मग तो म्हणतो:

“प्रभो, कर्म तू केलं, भोगही तुझेच.”

कर्म आणि भोगाचं दायित्व :

एखादी गोष्ट आपल्याजवळ आहे, म्हणून ती आपलीच आहे असं नसतं. हे कळणं म्हणजे ममत्वाचा भंग.

आरंभी दिलेल उदाहरण — ‘गाडीत नवऱ्याजवळ बसलेली बायको, पण तो नवरा नसतो’ — हेच स्पष्ट करतो. त्या बेंचवर ती स्त्री बसली आहे, पण ती त्या पुरुषाची बायको नाही. तसंच, माझ्याकडे असलेली भोगं माझी आहेतच असं नाही. ती कोणत्या पूर्वकर्मांनी आलेली आहेत, कोणासाठी आहेत, हे ठरवणारा आपण नसतो. त्या वेळी फक्त साक्षी राहणं, हाच सर्वोच्च त्याग होतो.

साक्षीभावाचं अंतिम स्वरूप :

जेव्हा मीच साक्षी राहिलो आणि सर्व कर्तेपणा, भोग, परिणाम भगवंताकडे सुपूर्द केला, तेव्हा मी-माझं संपतं. जिथे ‘मी’ संपतो तिथेच ईश्वर प्रकटतो.

> ‘न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः।’ (गीता ५.१४)

भगवंत कधीच अहंकारयुक्त कर्तेपण स्वीकारत नाही. तो सर्वकाही माझ्या द्वारे करतो, पण तो स्वतः तटस्थ असतो. आपणही तटस्थ झालो तर आपण त्याच्या सान्निध्यात जातो.

उपसंहार:

साक्षीभाव ही केवळ वैचारिक समज नाही. ती एक नित्य सादर केली जाणारी साधना आहे. हे ध्यानात घेतलं तर प्रत्येक कृतीतून सुटणं शक्य होतं. मग जणू भगवंतच माझ्या रूपाने जीवन जगतो, आणि मी फक्त त्याचं साक्षी भावाने दर्शन घेतो.

.

हा ‘साक्षीभावाचा अलंकार’ जेव्हा अंतरात्म्यात जागतो, तेव्हा जीवन हे केवळ एक सुंदर, निस्संग दर्शन होऊन जातं.