अरुपम

      

प्रेमाचा दुसरा निकष आहे अरुपम्. अशा अत्यांतीक प्रेमात रूपाचा आग्रह नसतो. ज्याच्यावर प्रेम असेल त्याने कोणत्याही प्रकारची कपडे घातले असले तरी तो छान वाटत असेल तर ते खरं प्रेम होय. असं प्रेम असेल तर वाटेल त्या रूपात सुद्धा प्रेम टिकतं. 'आमक्याच कपड्यात नवरा शोभून दिसतो' असं जर कोणत्या बायकोला वाटत असेल तर त्याला खरं प्रेम नाही म्हणत. ते केवळ शोभेचं प्रेम आहे शोभेचं! अशी बाई एका हातात कुत्रा धरते आणि दुसऱ्या हातात पती. याला तर एक तर याचा प्रदर्शन म्हटलं पाहिजे! एखादा प्रदर्शनीय वस्तूप्रमाणे आपल्या नवऱ्याने कोणते कपडे घातले पाहिजेत याच्यावरच तिची नजर असते. म्हणूनच ती आपली नवऱ्याला सांगते, 'अहो तुम्ही झब्बा घालून माझ्यासोबत फिरायला येऊ नका. सूट घालूनच या!' असा आग्रह असेल तर तिचा नवरा ही तिच्यासाठी एक प्रदर्शनीय वस्तू आहे. पण खरं प्रेम हे निराळच असतं. बाकी सगळा व्यवहार झाला! 'तू कोणत्याही रूपात समोर असलास तरीही तुझ्यावर माझं प्रेम आहे.' भगवंता! तू जसा असेल तसा तुला माझा नमस्कार! 'देवा! तू कसा आहेस? कोणी सांगतात तू शिव आहेस, कोणी सांगतात, की तू विष्णू आहेस. तू नक्की आहेस तरी कसा हे मला काही माहित नाही. तुझं रूप वाटेल ते असो; अमुकच रूपा बद्दल माझा आग्रह नाही.' अशा प्रकारे उच्चतम पातळीवर गेल्यानंतर रूपाचा आग्रह नसतो. परंतु तोपर्यंत रूपाचा आग्रह असणार ही गोष्ट मात्र खरी. सच्चा प्रेमामध्ये अमुकच कपड्यांचा आग्रह उरत नाही. कोणत्याही कपड्यात पती छान वाटतो. जसा तो आपलं तोंड धुवून आला म्हणजे चांगला वाटतो तसा तोंड न धुता पण आला तरी चांगला वाटतो. अशी जेव्हा स्थिती येते तेव्हा त्या प्रेमाला अरूपम् म्हणतात.

—आपल्या दैनंदिन व्यवहारातून अध्यात्माच्या उंचीवर जाण्याची ताकद आहे. 'रूपाच्या आग्रहा'वरून सुरू झालेली ही चर्चा अंततः भक्तीच्या अत्युच्च अवस्थेपर्यंत पोहोचते, जिथे 'तू जसा आहेस तसाच चालशील' असं म्हणण्याचं सामर्थ्य असतं.

१. 'अरुपम्' — संकल्पना समजून घेणे

"अरुपम्" म्हणजे 'रूपापलीकडील' — म्हणजेच एखाद्या व्यक्तीच्या बाह्य रूपावर, वस्त्रावर, देखाव्यावर प्रेम न करता, त्याच्या अस्तित्वावर, त्याच्या 'असण्या'वर प्रेम करणं. हे प्रेम व्यक्तीच्या वर्तनावरही आधारित नसतं — तो शांत आहे की चिडचिडा, तो सुंदर आहे की नाही, सजलेला आहे की नाही — यापैकी कुठल्याच गोष्टींनी ते बदलत नाही.

२. व्यवहारात 'अरुपम्' प्रेम कसं ओळखाल?

जर कोणावर प्रेम असेल आणि तो व्यक्ती एखाद्या विशिष्ट कपड्यांतच छान वाटतो असं वाटत असेल, तर तिथे "रूपाचा आग्रह" आहे.

परंतु, जर तुम्हाला तो व्यक्ती कोणत्याही अवस्थेत — अगदी अंघोळ न करता, केस विस्कटलेले, कपडे साधे घातलेले — तरीही आवडतो, आपलासा वाटतो, तर हेच अरुपम् प्रेम आहे.

अशा प्रेमात "दिसण्यापेक्षा असणं" महत्त्वाचं असतं.

३. 'अरुपम्' आणि अहंकार

जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला आपला जोडीदार कसा दिसतो हे लोकांना दाखवण्याची गरज वाटते, तेव्हा त्या प्रेमात 'प्रदर्शन' असतं.

अशा ठिकाणी प्रेम 'अहंकारा'च्या गरजा पूर्ण करतं — "माझा नवरा असा असला पाहिजे, लोक काय म्हणतील?" — ही मानसिकता 'खरं प्रेम' नाही तर स्वतःचं रूप अधिक महत्त्वाचं वाटण्याची भावना आहे.

४. 'अरुपम्' भक्तीच्या पातळीवर

जेव्हा हीच भावना देवासंबंधी येते तेव्हा ती "निर्गुण भक्ती" होते.

"देवा, तू कसा आहेस, कुठे आहेस, याचा मला आग्रह नाही. तू आहेस, इतकंच पुरेसं आहे" — ही भावना म्हणजे अरुपम् भक्ती.

उपनिषदात किंवा भगवद्गीतेत जिथे "सगुण" आणि "निर्गुण" या दोन प्रकारांमध्ये भक्तीचे स्वरूप सांगितले आहे, तिथेही अरुपम् हा भाव ध्यानात येतो.

५. अरुपम् – एक आध्यात्मिक परिपक्वता

प्रत्येक नातं सुरूवातीला रूपावर आधारित असतं — हे स्वाभाविक आहे.

पण जसजसे नाते खोल होत जाते, तसतसे रूप मागे पडतं आणि "सत्व", "स्वभाव", "असणं" हे घटक पुढे येतात.

ही स्थिती ही प्रेमातील परिपक्वता दर्शवते.

६. साहित्यिक संदर्भ

संत तुकाराम म्हणतात:

"जे का रंजले गांजले

त्यासी म्हणे जो आपुले

तोचि संत जाणावा

देव तेथेचि जाणावा..."

इथे रूपाचा, सजावटीचा, बाह्याचा काहीच संबंध नाही — केवळ आतून उमजलेली ओळख.

कबीर म्हणतो:

"जो बरणे रूप लुभाया, सो तो प्रेम न होई

रूप नसावे राही जब, तब प्रेम कहाई सोई..."

(जो फक्त रूपावर प्रेम करतो, त्याला खरं प्रेम म्हणता येत नाही.)

७. समारोप : 'अरुपम्' – हृदयातील दीप

अरुपम् प्रेम म्हणजे अंत:करणातील शुद्ध, निर्मळ प्रकाश.

हा प्रकाश केवळ "समोरच्याच्या अस्तित्वावर" टिका असतो, त्याच्या रूपावर नाही.

तो जो अग्नी आहे, तो एकदा पेटला, की रूप, रंग, वेश, वय — या सर्व गोष्टी झाकोळल्या जातात.