ज्ञानपूर्ण मस्तक

   

दुसरी गोष्ट आहे 'ज्ञानपूर्ण मस्तक.' माणसाच मस्तक ज्ञानपूर्ण असलं पाहिजे. ज्ञानाचा जर ठिकाणा नसेल तर कसं चालेल? माणसापाशी सुसूक्ष्म आणि तीक्ष्ण बुद्धी असली पाहिजे. कोणताही विषय त्याने हातात घेतला तरी त्या विषयाच्या पार तळापर्यंत जाण्याइतकी बुद्धी माणसात असली पाहिजे. माणूस केवळ चांगला आहे, भला आहे एकच असून चालत नाही. काही काही लोक सांगतात, 'अमका अमका माणूस म्हणे संपूर्ण श्रावण महिन्यात उपवास करतो‌.' पण असा माणूस वर - श्रेष्ठ पुरुषच असेल असं नाही सांगता येत. जरी त्याने श्रावण महिन्याचे उपवास अतिशय उत्सुकतेने स्वीकारले असले तरी, त्याला कोणी एखादा चार्वाकसारखा माणूस भेटला तर तो तितक्याच निरुत्साहाने उपवास सोडूनही देतो. ज्याच्या सोडण्याचा काही ठिकाणा नाही त्याच्या पकडण्याला सुद्धा काय किंमत? जे विचारपूर्वक पकडलं असेल त्याला किंमत असते आणि म्हणूनच गीतेमध्ये सुद्धा सांगितलं आहे की, विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु| तेव्हा 'ज्ञानपूर्ण मस्तक' हा तू दुसरा अलंकार आहे. माणसापाशी कोणत्याही विषयात तळापर्यंत जाऊ शकेल अशी सुतीक्ष्ण बुद्धी असली पाहिजे.

    

फक्त इथे एकच अडचण उभी आहे की, बुद्धी तीक्ष्ण असेल तर तो माणूस संपूर्ण जगाची शस्त्रक्रिया करायला लागतो आणि त्यामुळे त्याच्यात भावहीनता घर करते. त्याच्यात भावच उरत नाही. मूर्तीची शस्त्रक्रिया कराल तर काय हाती लागणार? प्रत्येक कृतीची शस्त्रक्रिया कराल तर जीवनामध्ये भावाला जरा देखील थारा रहात नाही. आणि मग माणसाची खात्री पटते की या जगात कोणी कोणाचा नाही. तीक्ष्ण बुद्धीच्या योगे प्रत्येकाच्या कृतीचं शेवविच्छेदन करायला लागलो की मग भाव थोडा कमी होणारच. अहो! भाव थोडा देखील राहणार नाही. म्हणून 'भावपूर्ण काळीज' सुद्धा असलं पाहिजे. ते तीक्ष्ण बुद्धी आणि भावपूर्ण काळीज हे दोन्हीही एक साथ असलं पाहिजे. अर्थात हे फार कठीण काम आहे. म्हणूनच सांगण्यात आलं आहे की, भावभक्तीचे लग्न लागे जरी तव कृपा होई| भाव आणि भक्ती यांचं लग्न जीवनात लागेल, पण प्रभूची कृपा असेल तरच हे शक्य आहे! तर अशा प्रकारे  'भगवत् स्पर्शी जीवन',  'ज्ञानपूर्ण मस्तक' आणि 'भावपूर्णतेने भरलेलं काळीज' या प्रत्येकाची जरूर आहे.

 ज्ञानपूर्ण मस्तक – विवेकाची धार

माणसाचा चेहरा तेजस्वी असावा, पण मस्तक मात्र ज्ञानपूर्ण असलं पाहिजे. प्रत्येक कृतीमागे विचार असला पाहिजे. केवळ आंधळ्या श्रद्धेने किंवा रूढीने एखादी गोष्ट करत राहणं म्हणजे आत्मोन्नती नाही, ती एक बाह्य शिस्त असेल; पण आत्मशिस्त निर्माण होते ती विवेकाच्या प्रकाशात.

तीक्ष्ण बुद्धी ही अनिवार्य आहे. कोणताही विषय घेतला, तर त्याचा गाभा, त्यामागचं तत्त्व, त्याचे परिणाम समजून घेण्याची क्षमता हवी. गीतेतील “विमृश्यैतदशेषेण” हा उपदेश त्याचं समर्थन करतो – विचारपूर्वक कृती करा.

पण इथेच एक धोका आहे — बुद्धी तीव्र झाली की भाव हरवतो. प्रत्येक कृती, भावना, श्रद्धा यांची जर आपण चिकित्सा करू लागलो, तर जीवनातली कोमलता हरवते. मग उरते ती केवळ विश्लेषणाची थंडी.

म्हणूनच भावपूर्ण काळीजही आवश्यक आहे. ज्ञान आणि भावना या दोघांची सांगड हीच खरी साधना आहे. केवळ बुद्धिवादी नको आणि केवळ भावनावादीही नको. ज्ञानपूर्ण मस्तक आणि भावपूर्ण काळीज – या दोन्हीची संगतीच “भगवत्स्पर्शी जीवन” घडवते.

 भावपूर्ण काळीज – करुणेचा स्पंदनशील स्पर्श

बुद्धी तीव्र असली, तर माणूस सूक्ष्म विचार करू शकतो. प्रत्येक कृती, प्रत्येक विधान, प्रत्येक नियम याच्या मुळावर जाऊन त्याची चिकित्सा करू शकतो. पण जेव्हा ही बुद्धी केवळ शस्त्रक्रियेच्या हेतूनं वापरली जाते, तेव्हा तिच्यातून ज्या भावना जन्माला यायला हव्यात, त्या मरून जातात.

भावनाहीन विश्लेषण म्हणजे कोरडं आयुष्य. मूर्तीतला भाव जर तुम्ही उपसून टाकला, तर उरते ती फक्त निर्जीव शिला. तसंच, जर आपण प्रत्येक कृतीची चिकित्सा करत बसलो, तर त्या कृतीच्या मागचं प्रेम, श्रद्धा, नातेसंबंध यांचं बाळकडू हरवतं.

म्हणूनच, माणसाजवळ ‘भावपूर्ण काळीज’ असणं अत्यावश्यक आहे. ही केवळ सहवेदना नाही, ही त्या जगाचा, त्या दुसऱ्याच्या दुःखाचा आपल्याच काळजात अनुभव घेण्याची क्षमता आहे. ज्याच्या डोळ्यात दुसऱ्याच्या वेदनेमुळे अश्रू येतात, ज्याच्या मनात दुसऱ्याच्या यशामुळे समाधान फुलतं, तो खरा ‘भावपूर्ण’ माणूस.

पण ही भावना उथळ नको. ती विचाराच्या अधिष्ठानावर असलेली – भक्तीच्या आधारावर फुललेली हवी. म्हणूनच संत म्हणतात, “भावभक्तीचे लग्न लागे जरी तव कृपा होई.” प्रभूची कृपा असल्याशिवाय ही संतुलित भावना निर्माण होणं अशक्यप्रायच.

तेव्हा ‘भावपूर्ण काळीज’ हे जीवनाचं तिसरं आवश्यक अलंकार आहे. तेच आपल्याला जगाच्या वेदनांशी जोडतं, त्याचं दुःख आपल्या काळजात रुजवतं, आणि आपल्या कृतींना केवळ नीतीप्रधान नव्हे, तर प्रेमप्रधान बनवतं.