पंतोजी आणि व्यवहार

             

जुन्या काळी जाड चष्मा घातलेले, मोठ्या मोठ्या मिशा असलेले आणि हातात वेताची छडी घेऊन वर्गभर फिरणारे आणि आपल्या जाड चष्म्याच्या आडून वाकड्या नजरेने एक एकाकडे पाहणारे पंतुजी शाळेत असत, तसा हा व्यवहार पण एक पंतोजी आहे. या जगामध्ये सत्य, सौंदर्य, परोपकार, साधुत्व आणि प्रेम यांना मारून टाकून, त्यांचा बळी देऊन, त्यांच्या छताडावरच उभे राहून हा सगळा व्यवहार करावा लागतो. अशा या निर्भिड अरण्यामध्ये राहून सामान्य माणसाला किती त्रास होत असेल!

    

सत्यमेव जयते चा उद्घोष करायचा पण सत्याचा आहे कुठे ठिकाणा! सत्याची पूजाच कुठे नाही आणि सतपाशी जाण्याची वृत्ती देखील कुठे नाही. ठीक ठिकाणी सत्याचा मात्र छळ घडतो आहे. परंतु अशाच जगामध्ये राहायचं आहे आणि व्यवहार पण करायचा आहे. त्यामुळे माणूस थकून जातात.

    

आधीच अशा प्रकारे माणूस जेव्हा थकून जातो तेव्हा त्याने काय करायचं? मूल जर गुरुजी कडे बसून बसून कंटाळले तर ती काय करतात? मुलांना शाळेमध्ये मधून मधून मधली सुट्टी दिलेली असते तेव्हा या गुरुजी पासून ते मुलं मोकळी होतात आणि किलबिलिट करत वर्गातून बाहेर पडतात आणि मोकळ्या मैदानात जाऊन सगळं विसरून जाऊन खेळतात, नाचतात, बागडतात नंतर पंधरा-वीस मिनिट झाले की पुन्हा एक दोन तासासाठी शिक्षकाच्या पुड्यात येऊन बसतात. पुढे पुन्हा एकदा सुट्टी झाली की, मैदानात जाऊन खेळायला सुरुवात करतात. एकेकाळी अशा शिक्षण संस्था होत्या. पण त्या शिक्षण संस्था आजच्या आपल्या लोकांना मान्य नाहीत. त्यामुळे त्यांना जंगली शिक्षण संस्था म्हटलं जातं, शहरी नाही. आज तर शाळेला मोकळ मैदान नसलं तरी चालेल पण एअर कंडिशन क्लासरूम पाहिजेत असा आग्रह धरणारे लोक आहेत‌. काय तर म्हणे, 'मुलांना मोकळ्या मैदानात खेळण्याची जरूरच काय? उलट, तिथे खेळल्याने वारा लागून मुलांना सर्दी होईल, दुपारच्या उन्हात ते तापतील आणि पावसाळ्यात भिजतील' अशा त्यांच्या समजुती आहेत. परंतु शाळेच्या बाजूला जर मोकळं मैदान असेल तर त्या जंगली अवस्थेत सुद्धा सौंदर्य आहे, त्याची मिजासच काही निराळी आहे. नाही तर, गुरुजीपाशी बसून बसून कंटाळलेल्या विद्यार्थ्यांनी दुसरं काय करावं?

     

विद्यार्थी जसे मैदानामध्ये उड्या मारत जातात आणि तेथे मनसोक्त खेळतात, अर्धा तास नाचतात, बागडतात तशाच प्रमाणे संसारात राहून देखील व्यवहार रुपी गुरुजी पासून माणसाला मोकळ होता आलं पाहिजे. अशा प्रकारे हा व्यवहार, हा संसार याच्यातून एक तासासाठी मोकळं होता आलं तर! तशी सुट्टी आपल्यालाही मिळते. ती म्हणजे साडेनऊ ते साडेदहा चा स्वाध्याय. त्या ठिकाणी सौंदर्याचा, सत्याचा, भावाचा, प्रेमाचा आणि स्वतंत्र विचारांचा जयजयकार करायचा. मुलांच्या प्रमाणे आरोळ्या ठोकायच्या, असं जर तुमच्याही मनात येत असेल तर हे का नाही करायचं? असं माणसाला मन मोकळेपणाने वागता येत नसेल किंवा तसं वाटतही नसेल तर माणसातला मानव्य कमी पडत आहे असं समजून चला.

१. व्यवहार = पंतोजी: एक रूपक

'पंतोजी' या पात्राच्या प्रतिमेद्वारे व्यवहार जगाचा एक त्रासदायक, पण अपरिहार्य भाग दाखवला आहे. हे रूपक अनेक पातळ्यांवर कार्य करतं:

पंतोजी म्हणजे नियम, बंधनं, जबाबदाऱ्या, आणि सततची तपासणी.

तो आपल्याला शाळेच्या गुरुजीप्रमाणे वागवतो, जिथे स्वतःचं स्वातंत्र्य नाही, फक्त 'शिस्त' आहे.

हे रूपक वाचकाच्या मनात सहज उमगणारं आहे आणि व्यवहाराची कठोरता लगेच समजून येते.

२. सत्याच्या क्षयाची खंत

“सत्यमेव जयते चा उद्घोष करायचा, पण सत्याचा आहे कुठे ठिकाणा?” — हे विधान आजच्या काळातल्या मूल्यसंघर्षांचं मनोवेधक दर्शन घडवतं.

सत्य, सौंदर्य, परोपकार — या मूल्यांचं केवळ प्रदर्शन होतं, प्रत्यक्षात मात्र त्यांना पायदळी तुडवलं जातं.

यातून ‘मूल्यांचा बळी देऊन उभा राहिलेला व्यवहार’ ही भूमिका स्पष्ट होते.

३. मनःशांतीचा विसावा: स्वाध्याय = सुट्टी

विद्यार्थ्यांच्या 'मधल्या सुट्टी'चा दाखला देत ही कल्पना वापरली आहे की, व्यवहाराच्या थकव्यातून माणसानेही स्वतःसाठी एक सुट्टी शोधली पाहिजे — ती म्हणजे स्वाध्याय.

इथे 'स्वाध्याय' म्हणजे केवळ धार्मिक वाचन नव्हे, तर आत्मसमर्पण, चिंतन, सौंदर्याचा आनंद, स्वतंत्र विचार आणि मानवी मूल्यांची पुनर्स्थापना.

हा सुट्टीचा काळ म्हणजे माणसाच्या आत्म्याला पोषण देणारा विराम आहे.

४. नैसर्गिकतेचं सौंदर्य बनाम कृत्रिम शिस्त

‘शाळेच्या बाजूचं मोकळं मैदान’ हे जसं मुलांसाठी अत्यावश्यक आहे, तसं माणसासाठी नैसर्गिक, मुक्त अनुभव हवाच.

एअर कंडिशन क्लासरूम्स आणि बाह्य सौंदर्याच्या आड आपली मानवी स्पंदनं हरवत चालली आहेत, ही काळजी स्पष्ट जाणवते.

५. मानव्यतेचा गाभा

शेवटी, लेखाचा गाभा म्हणजे — माणसाच्या मनात जर मुक्त वागण्याची, सत्य जगण्याची आणि सौंदर्य अनुभवल्याची गरजच उरली नाही, तर माणसातलं माणूसपणच हरवून बसतो.

हे एक सामाजिक, नैतिक आणि आध्यात्मिक आवाहन आहे.

निष्कर्ष:

‘पंतोजी’ हा लेख केवळ एक टीका नाही, तर तो एक आंतरप्रेरणात्मक स्मरणपत्र आहे — आपल्या जीवनशैली, मूल्यव्यवस्था आणि आत्मिक आरोग्याविषयी. तो सांगतो की, सगळा व्यवहार झेलल्यानंतरसुद्धा माणूस आपली मानवी ऊर्जा जपून ठेवू शकतो — जर तो थोडा वेळ स्वतःसाठी राखून ठेवेल.

हा लेख आधुनिक माणसाला विचार करायला लावणारा आणि 'मानव्य' टिकवून ठेवण्यासाठी प्रेरणा देणारा आहे.