व्यवहाराची सत्ता

"मूल्यं जिवंत असतात,

पण जेव्हा व्यवहाराची सत्ता त्यांना गुदमरवते,

तेव्हा ते शाब्दिक आणि स्मारक रूपातच उरतात."

सत्य, प्रेम, साधुत्व, परोपकार, श्रद्धा, सौंदर्य – ही सगळी माणसाच्या जीवनातील मूळ मूल्यं आहेत.

ही मूल्यं म्हणजे माणसाच्या अंतरंगातील प्रकाशकणं आहेत.

पण आज त्या प्रकाशाभोवती व्यवहाराची सावली जड झाली आहे.

त्या सावलीला म्हणतात – "व्यवहाराची सत्ता

व्यवहार – जीवनाचं अपरिहार्य परिमाण

व्यवहार हा तटस्थ नाही.

तो सतत विचारांना, भावनांना, श्रद्धांना आणि सत्याला आपल्या साचेबद्ध चौकटीत बसवण्याचा प्रयत्न करत असतो.

सुरुवातीला तो साधा वाटतो – जगण्याची गरज म्हणून;

पण हळूहळू तो एक छुपा सत्ताधीश होतो –

जो माणसाला जगण्याची दिशा ठरवून देतो, त्याच्या मूल्यांना वापरून घेतो.

मूल्यांच्या देव्हाऱ्यात व्यवहाराचे आरतीपुस्तक

आज सत्य सांगणाऱ्या माणसाला निव्वळ मुर्ख समजलं जातं,

प्रेम करणाऱ्याला कमकुवत,

साधुत्व जगणाऱ्याला स्वप्नाळू,

श्रद्धा ठेवणाऱ्याला अंध,

आणि परोपकार करणाऱ्याला स्वार्थी म्हणतात.

या सर्व मूल्यांची विटंबना करताना व्यवहार स्वतःला चतुर म्हणून मिरवतो.

कारण त्याच्याकडे उत्तरं असतात – पण ती उत्तरं हृदयविना असतात.

तो यश देतो – पण ते यश थोडकंच असतं, आत्मशून्य असतं.

व्यवहाराची सत्ता का प्रभावी ठरते?

कारण ती दृश्य असते – फायद्याच्या भाषेत बोलते.

ती तत्काळ उत्तरं देते – शॉर्टकट मार्ग दाखवते.

ती भावनांचा वापर करते – पण भावनांची जपणूक करत नाही.

त्यामुळे व्यवहाराचं राज्य झपाट्याने विस्तारतं 

आणि मूल्यं हळूहळू स्मरणात, श्लोकात, भाषणात, किंवा देवघरात बंदिस्त होत जातात.

परंतु प्रश्न असा आहे – माणूस किती काळ अशी सत्ता सहन करणार?

कारण माणसाचं अंतरंग केवळ व्यवहाराने भरत नाही.

त्याला हवं असतं प्रेम, निःस्वार्थता, आपुलकी, स्थैर्य, श्रद्धा.

जेव्हा ही मूल्यं हरवतात, तेव्हा माणूस यशाच्या शिखरावर उभा राहूनही एकाकी आणि गोंधळलेला असतो.

म्हणूनच व्यवहाराच्या सत्तेचा अंत होतो –

जेव्हा एखादा प्रश्न मनात उठतो,

"हे सगळं असूनही, काहीतरी हरवतंय… काय?"

समारोप : मूल्यांची पुन्हा पुनर्स्थापना

व्यवहाराला नाकारायचं नाही – पण त्याला सत्तेच्या गादीवरून खाली उतरवावं लागेल.

तो सहाय्यक असावा, अधिपती नव्हे.

मूल्यं हे केंद्र असावं – आणि व्यवहार त्यांचं रक्षण करणारं अंग.

> "मूल्यं ही विजेच्या तारा आहेत,

आणि व्यवहार हे त्यावर चढवलेलं दिव्याचं झाकण.

जर तारा तुटल्या, तर दिवा दिसतो – पण उजेड देत नाही."

अंतिम विचार

"मूल्यांची विटंबना थांबवायची असेल,

तर प्रत्येक मनात व्यवहाराच्या गोंगाटातून एक शांत प्रश्न उमजला पाहिजे –

‘मी माणूस म्हणून काय हरवत चाललो आहे?’

हाच प्रश्न आपल्याला पुन्हा एकदा आपल्या मूल्यांजवळ नेईल."