जीवन ही एक कादंबरी आहे

जीवनात निर्भयता, अमरत्व आणि अजरत्व हे तीन गुण जेव्हा स्थिर होतात, तेव्हाच माणूस क्षुधा आणि तृष्णा या मूलभूत प्रेरणांपासून मुक्त होतो. अशा अवस्थेत कीर्ती, संपत्ती किंवा स्त्रीसंबंधी आकर्षण यांचा प्रभाव उरत नाही. ही खरी मुक्तता असते.

या मुक्ततेनंतर येणारा महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे शोकनिर्मूलता. जीवनात जेव्हा एखादा बाका प्रसंग येतो, एखादी दुर्घटना घडते, तेव्हा "न त्वं शोचितुमर्हसि" — "तू शोक करण्यास पात्र नाहीस" — हा वेदवाक्याचा अनुभव प्रत्यक्षात उतरतो.

आपण एखादी कादंबरी वाचतो. तिच्यात एखाद्या पात्राचं निधन झालं, तर वाचताना डोळ्यात पाणी येतं. कारण आपण त्या कथेत तल्लीन होतो. तल्लीनता आवश्यकच आहे; तीच रसाची द्वारं उघडते. मात्र, पुस्तक मिटवलं की आपण त्यातून बाहेर येतो. त्याच दुःखाचं वास्तवात अढी घेत नाही. लगेच चहा प्यायला बसतो, एखाद्या मित्राशी गप्पा मारतो, पुन्हा आयुष्याच्या प्रवाहात सामील होतो.

तसंच काहीसं महापुरुषांचं असतं — त्यांना संपूर्ण जीवन हीच एक कादंबरी वाटते. वेदांत सांगतो त्याप्रमाणे, जीवन हे एक दीर्घ स्वप्न आहे. त्यातील प्रत्येक प्रसंग म्हणजे एक प्रकरण. एक प्रकरण संपलं की दुसरं पुढे येणारच. त्यासाठी शोक करून थांबायचं काही कारण नाही.

संपूर्ण मानवी जीवन म्हणजे एक महाकाव्य आहे. भगवंतापासून दूर जाऊन, पुन्हा भगवंतामध्ये एकरूप होण्याच्या प्रवासातले हे अनुभव आहेत. त्या प्रवासातला प्रत्येक जन्म म्हणजे त्या महाकाव्याचं एक स्वतंत्र प्रकरण.

नाचिकेत अग्नीची उपासना म्हणजे अशा शोकनिर्मूलतेकडे नेणारा आत्मसंयमाचा आणि विवेकाचा मार्ग. आणि हे साध्य झालं की माणूस केवळ दुःखमुक्त होत नाही, तर समग्र जीवनकथेला साक्षीभावाने अनुभवू लागतो.

क्षणिक कविता — निष्कर्षरूपात

जीवन हा एक ग्रंथ विशाल,

प्रत्येक क्षण त्यातील अक्षर जणू,

शोक, मोह, हर्ष वा काळ,

सर्वच कथानकाच्या छटा असू!

 “जीवन ही एक कादंबरी आहे” — हा वेदांताच्या तत्त्वज्ञानाशी आणि मानवी जीवनाच्या रसास्वादाशी सुसंगत आहे. यातून काही महत्त्वाच्या गोष्टी प्रकट होतात:

1. निर्भयत्व, अमरत्व, अजरत्व — हे त्रिकूट प्राप्त झाल्यावर माणूस शरीर, मन आणि बुद्धी यापलीकडचा अनुभवतो. त्यामुळे भूक-तहान, कीर्ती-लोभ यांची ओढ संपते. ही वैराग्याची अवस्था आहे.

2. शोक निर्मूलता (न त्वं शोचितुमर्हसि) — हे फक्त भावना दडपून ठेवणं नाही, तर त्याही पार जाऊन एक व्यापक जीवनदृष्टी अंगी बाणवणं आहे. ‘कादंबरी’ ही उपमा यासाठीच अत्यंत सूक्ष्म आणि मार्मिक आहे.

3. तल्लीनता आणि तन्मयता — कादंबरी वाचताना जो रस मिळतो, तोच जीवनात मिळवायचा असेल, तर त्यात पूर्ण तन्मय होणं आवश्यक. पण हे करतानाच ‘हे एक खेळ आहे’, ‘हे एक स्वप्न आहे’, ‘हे एक कथानक आहे’ याचं भान जागृत ठेवणं हीच महापुरुषांची साक्षीभावाची स्थिती आहे.

4. प्रकरणं आणि पूर्णता — एक एक जन्म म्हणजे जीवन-कथेतील एक एक प्रकरण. आणि पूर्ण जीवन म्हणजे आत्म्याच्या परत एकात्मतेकडे नेणारी कथा. हा विचार नुसता तात्त्विक नाही, तर तो अंतर्मुखतेचा प्रवासही आहे.

तात्त्विकदृष्ट्या, नाचिकेताप्रमाणे ज्याने मृत्यूच्या रहस्याचा पाठपुरावा केला, त्याने या ‘कादंबरी’तील शोक, भय, मोह यांच्या अधीन न होता त्यांचं स्वरूपच ओळखून टाकावं.

> "जीवन हा एक ग्रंथ विशाल,

प्रत्येक क्षण त्यातील अक्षर जणू,

शोक, मोह, हर्ष वा काळ,

सर्वच कथानकाच्या छटा असू!"