Avyayam | अव्ययम

अव्ययम

  

मग सांगतात, अव्ययम्. भगवंतावरच प्रेम अव्यय असलं पाहिजे. ते घटता कामा नये. सज्जनांच प्रेम कधी घटत नाही मात्र दुर्जनांच प्रेम घटत. सज्जनांचं प्रेम हे असं असतं ते चिडतील ते सुद्धा प्रेमाने, रागावतील ते सुद्धा प्रेमाने आणि दूर जाऊन बसतील ते सुद्धा प्रेमाने. सज्जनांचं आणि भगवंताचे प्रेम असं अव्ययम असतं. ते कधीही घटत नाही. बाकी व्यावहारिक प्रेम घटणारच. त्याला भरती पण येते आणि ओहटी पण लागते.

1. अव्यय प्रेम म्हणजे काय? — त्याचे गुणधर्म, व्यवहारातील रूप.

2. सज्जनांचं प्रेम का अव्यय असतं? — त्यामागील अंतःप्रेरणा, साधना, आत्मसंयम.

3. दुर्जनांचं प्रेम घटतं का? — त्यामागील कारणं, मनोवृत्ती.

4. व्यावहारिक प्रेमाच्या भरती-ओहटीचं विश्लेषण — जगण्यात ते कसं प्रतिबिंबित होतं?

अव्ययतेचं मर्म

सज्जनांचं प्रेम अव्यय असतं, कारण त्याच्या मुळाशी असतो "स्वार्थशून्यपणा". तिथे अपेक्षांची सावलीसुद्धा नसते. त्या प्रेमात कृती असते, पण आग्रह नसतो; भावना असते, पण बंधन नाही. म्हणूनच ते प्रेम न संपणारं, न साचणारं, न ओसंडून वाहून जातं. भगवंताचं प्रेम देखील तसंच — आपण मागितलं किंवा नाही, त्यानं दिलंच पाहिजे असं नाही, पण त्याच्या कृपाछायेचं अस्तित्व अखंड असतंच.

दुर्जनांचं प्रेम क्षणभंगुर असतं, कारण त्यामागे हेतू असतो. हेतू साध्य झाला की प्रेम मावळतं, आणि अडचण आली की ते राग, द्वेषातही परिवर्तित होतं. त्यामुळेच अव्यय प्रेम हे साधनेचा विषय आहे — मनाच्या परिपक्वतेचा, आणि आत्म्याच्या निर्मळतेचा.

 अव्ययप्रेमाचा अलंकार

प्रेम हे असं असावं की, त्याला काळाचा आणि प्रसंगाचा बंधनच लागू नये. सज्जनांचं प्रेम आणि भगवंताचं प्रेम हे त्याच प्रकारचं — अव्यय. जे न कधी कमी होतं, न संपतं, न साचतं. ते वाहतं, पण ओसंडत नाही. रागावतात तेव्हा प्रेमातूनच, दूर जातात तेव्हाही प्रेमानंच. त्यांचं प्रेम हे नात्याच्या गरजांवर टिकलेलं नसतं, तर आत्म्याच्या शुद्धतेवर उगम पावलेलं असतं.

व्यावहारिक प्रेमाला भरती असते, पण ओहटीही. अपेक्षांवर आधारलेलं प्रेम मोडतं, थकतं, कधी विषही बनतं. पण ज्याच्या प्रेमात भगवंताचं प्रतिबिंब असतं, त्याचं प्रेम अव्यय होतं. त्या प्रेमाला बदलाची भीती नाही, कारण ते स्वार्थशून्य आहे.

जीवनात जर काही टिकवायचंच असेल, तर ते असं प्रेम असावं — ज्याचं मूळ अंतःकरणात आणि वट भगवंतात असतं. कारण तेच प्रेम 'अलंकार' ठरतं — आत्म्याचं, नात्याचं आणि अखेर साक्षात जीवनाचं.

अव्यय प्रेम म्हणजे असं प्रेम जे नासत नाही, घटत नाही, आणि कधीही संपत नाही. "अव्यय" म्हणजे "न कधी व्यय होणारे", म्हणजेच शाश्वत, स्थिर, अखंड.

या प्रेमाचं विश्लेषण खालील अंगांनी करता येईल:

1. स्वार्थशून्यता (Selflessness):

अव्यय प्रेमात "मला काय मिळेल?" असा विचार नसतोच. त्या प्रेमाचं मूळ देण्यात असतं, नव्हे तर 'स्वतःच विसरून' देण्यात असतं. म्हणूनच ते प्रेम कधी कमी होत नाही.

2. अपेक्षारहितता (Expectation-Free):

हे प्रेम कोणतीही किंमत, परतावा किंवा वागणूक अपेक्षित करत नाही. "तू माझ्या अपेक्षांप्रमाणे वागलास तरच मी तुझ्यावर प्रेम करीन" – असं न सांगता प्रेम करणारं हे प्रेम.

3. भावनिक स्थैर्य (Emotional Stability):

अव्यय प्रेमात मन प्रसंगांनुसार हलत नाही. राग, चूक, दुरावाही आला तरी प्रेमाची गती थांबत नाही. ते प्रेम परिस्थितीवर आधारित नसतं; ते अंतर्गत स्थैर्यावर आधारित असतं.

4. सहानुभूती व क्षमा (Compassion and Forgiveness):

अव्यय प्रेम क्षमाशील असतं. चूक झाली तरी प्रेम टिकतं. कारण त्यात दुसऱ्याच्या अंतरंगाची समज असते, आणि आपुलकीही असते.

5. आध्यात्मिक अधिष्ठान (Spiritual Anchoring):

हे प्रेम फक्त माणसापुरतं मर्यादित नसतं. ते भगवंतावर, तत्त्वावर, आणि आत्म्याच्या एकत्वावर आधारित असतं. त्यामुळे ते भौतिक गोष्टींवर अवलंबून राहत नाही.

उपसंहार:

अव्यय प्रेम हे "निश्कलंक, निश्रेयस आणि नित्य" असतं. ते नात्यांना टिकवून ठेवतं, पण बंधनात टाकत नाही. ते स्वतःला विसरायला लावतं, पण दुसऱ्याला विसरू देत नाही. म्हणूनच, अशा प्रेमाला 'अलंकार' म्हणणं ही केवळ सौंदर्याची नाही, तर जीवनमूल्यांची कबुली आहे.

१. स्वतःपेक्षा इतरांचा विचार करणं (परहितवृत्ती):

सज्जन व्यक्ती दुसऱ्यांच्या कल्याणासाठी जगते. तिच्या प्रेमाचं केंद्र 'स्वतः' नसतं, तर 'दुसरा'. त्यामुळे त्या प्रेमात अहंभाव, अपेक्षा, अधिकार, मालकी यांना थारा नसतो. आणि जिथे अपेक्षा नसतात, तिथे व्ययही नसतो — म्हणूनच ते प्रेम 'अव्यय'.

२. क्षमा आणि समजूतदारपणा:

सज्जन रागावतो, चिडतो, पण त्याच्या मनात द्वेष साठत नाही. कारण तो समजतो की प्रत्येकाची मर्यादा असते. ही समज म्हणजेच प्रेमाची सातत्यपूर्ण ऊर्जा. म्हणून तो कोणी दूर गेला, दुखावला, तरीही त्याचं प्रेम कमी होत नाही.

३. सत्त्वगुणप्रधान वृत्ती:

सज्जनांचा स्वभाव सत्त्वगुणप्रधान असतो — म्हणजेच निर्मळ, शांत, समतोल आणि सत्याभिमुख. अशा मनोवृत्तीमधून जे प्रेम जन्मतं, ते कधीही संकुचित होत नाही. ते सर्वव्यापक आणि स्थिर असतं.

४. भक्तिपरायणता आणि भगवद्विचार:

सज्जन माणूस प्रपंचात असूनही भगवंताशी जोडलेला असतो. त्याच्या प्रेमात भक्ती असते — जी लोभ, द्वेष, हेवामाया यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ असते. त्यामुळे त्याचं प्रेमही भगवंतासारखंच — अव्यय.

५. मनशुद्धता आणि आत्मशुद्धीचा प्रयत्न:

सज्जन व्यक्ती सतत आत्मपरीक्षण करत असते. तिचं प्रेम केवळ भावनांचं प्रदर्शन नसतं, तर ते एक तपश्चर्येचा भाग असतो. अशा शुद्ध मनातून जे प्रेम प्रकटतं, त्याला वेळ, प्रसंग, माणसं काहीच कमी करू शकत नाहीत.

उपसंहार:

सज्जनाचं प्रेम हे कृतीपूर्वक, निष्ठेने, शांततेने आणि सहभावनेने भरलेलं असतं.

त्याला निसर्गसिद्ध अव्ययता प्राप्त होते — कारण त्यात परमार्थ असतो, आत्मबुद्धी असते, आणि देवत्वाचा स्पर्शही असतो.

दुर्जनांचा प्रेम का घट्टत?

१. स्वार्थप्रधानता:

दुर्जनाचं प्रेम हे स्वतःच्या फायद्यासाठी असतं. त्या प्रेमात दुसऱ्याच्या अस्तित्वाची नव्हे, तर उपयोगाची कदर असते. ज्या क्षणी दुसरा माणूस उपयुक्त राहत नाही, त्या क्षणी प्रेम ओसरायला लागतं.

उपयोग संपला = प्रेम संपल.

२. अहंकार आणि असहिष्णुता:

दुर्जनाला स्वतःच्या अपेक्षा, अधिकार, श्रेष्ठत्व यांचा फार अभिमान असतो. ज्या क्षणी कोणी त्याच्या अपेख्शांनुसार वागत नाही, तेव्हा त्याच्या प्रेमातली सहनशीलता तुटते आणि राग, द्वेष, सूड यांची जागा घेते.

प्रेमाची जागा ‘मी’ घेते आणि ‘आपण’ नष्ट होतं.

३. भावनिक अस्थैर्य:

दुर्जन माणूस भावनिकदृष्ट्या असंतुलित असतो. त्याचं प्रेम क्षणिक असतं — एखाद्या भावना, आकर्षण, किंवा गरजेतून निर्माण झालेलं. म्हणून प्रसंग बदलले की भावना बदलतात, आणि प्रेमही कमी होतं.

भावना क्षणभंगुर = प्रेम अनिश्चित.

४. मालकीभाव आणि ईर्ष्या:

दुर्जन माणूस प्रेमाच्या नावाखाली दुसऱ्यावर मालकी हक्क गाजवतो. जिथे प्रेमात स्वातंत्र्य नाही, तिथे नातं गुदमरतं. आणि तिथे एखादी गोष्ट नंतर द्वेषात बदलते.

मालकीतून मोह, मोहातून मत्सर, आणि प्रेमाचं रूपांतर द्वेषात.

५. विरूपित मूल्यदृष्टी:

दुर्जनाला प्रेम म्हणजे ‘गाठ’ किंवा ‘व्यवहार’ वाटतो. हे तत्त्वज्ञानच विकृत असल्यामुळे त्याचं प्रेम टिकणारच नाही. जिथे प्रेमाला ‘देणं’ नव्हे तर ‘घेणं’ समजलं जातं, तिथे घटती अटळ आहे.

उपसंहार:

दुर्जनाचं प्रेम हे तात्कालिक, उद्दिष्टाधिष्ठित आणि अस्थिर असतं.

ते गोड वाटतं, पण खोलवर पोकळ असतं. म्हणूनच ते प्रेम ‘घटतं’ नाही तर नष्टच होतं, कारण त्याच्या पाठीशी आत्म्याची उष्णता नसते — फक्त मनाची तापटता असते.

व्यावहारिक प्रेमाच्या भरती-ओहोटीचं विश्लेषण म्हणजेच आपण नात्यांमध्ये अनुभवत असलेल्या प्रेमाच्या चढ-उतारांचा आत्मपरीक्षणात्मक वेध घेणं. हे प्रेम आपल्या दैनंदिन व्यवहाराशी, भावनिक गरजांशी आणि मानवी मर्यादांशी जोडलेलं असतं.

१. भरती – जेंव्हा प्रेम फुलतं:

● नवीनता आणि आकर्षण:

प्रेमाच्या सुरुवातीला नवीनपणा, अपेक्षांचा उत्साह, आणि परस्पर आकर्षण असतं. या टप्प्यावर प्रेम भरभरून असतं — संवाद, सहवास, आणि समर्पण यांची ओढ असते.

हे भरतीचं पहाटसारखं टप्पं असतं — आल्हाददायक आणि ताजं.

● परस्पर समज आणि आदर:

जेव्हा दोघेही एकमेकाच्या भावनांना, गरजांना समजून घेतात, तेव्हा प्रेम अधिक दृढ होतं. हा टप्पा प्रेमाची गती स्थिर करतो.

भरती इथे स्थैर्याच्या काठाशी येते.

२. ओहोटी – जेंव्हा प्रेम कमी होतं:

● अपेक्षा आणि असमाधान:

वेळ जसजसा पुढे जातो, तसतशा अपेक्षा वाढतात. त्या पूर्ण न झाल्यास नाराजी, तक्रारी, आणि संवादात खंड पडतो.

प्रेमाची ओहोटी सुरू होते – हळूहळू, पण निश्चित.

● गृहीत धरणं:

जेव्हा एकमेकांना गृहीत धरलं जातं, तेव्हा प्रेमाचं मौल्यिकपण हरवतं. दैनंदिन व्यवहार प्रेमाच्या जागी यंत्रवतपणा आणतो.

ओहोटी इथे खोल होते.

● अभिमान, अहंकार, संवादाची तूट:

छोट्या गोष्टींचा राग, गैरसमज, न बोलेले प्रश्न — हे सगळं मनात साठतं. संवाद नसेल, तर प्रेम हळूहळू ओसरतं.

प्रेम समुद्राच्या काठावरून मागे हटतं — वाळू सुटते, पण नातंही.

३. भरती-ओहोटी नैसर्गिक आहे:

व्यावहारिक प्रेम स्थिर नसतंच, कारण माणूस स्वतःच बदलता असतो. भावनिक गरजा, परिस्थिती, जबाबदाऱ्या, आणि मन:स्थिती सतत बदलतात.

प्रेम जर सजीव असेल, तर त्याला भरती-ओहोटी येणारच.

४. परंतु प्रश्न ‘ओहोटी’ येण्याचा नाही, ती ओलांडण्याचा आहे:

प्रेमाच्या ओहोटीतही जर एकमेकांना समजून घेण्याची, संवादाची आणि पुनरुज्जीवनाची तयारी असेल, तर पुन्हा भरती येऊ शकते.

तेव्हाच व्यावहारिक प्रेम ‘शाश्वततेच्या दिशेने’ प्रवास करतं.

उपसंहार:

व्यावहारिक प्रेम ही एक लाट आहे — कधी भरतीची, कधी ओहोटीची.

ते न साचणारं असतं, पण त्यात ओलावा टिकवून ठेवणं ही खरी कसोटी असते.

जेव्हा प्रेमात "अध्यात्म" मिसळतं, तेव्हा ही लाट 'अव्यय'तेच्या किनाऱ्याला लागते.