An outburst of unspoken love (अशब्दाम् प्रेमाचा उद्रेक)

         

   

असं का असू नये की त्याऐवजी कोरा कागद पाठवावा. अरे खरं प्रेम करतो तो लिहिलंच काय? भगवंताला ज्यांनी पत्रं पुष्पं फलं तोयम्... चा कोरा कागद पाठवला आहे त्यांचंच प्रेम अशब्दम् गणलं जातं. भावना, वासना आणि विकार या तिन्हीही गोष्टी व्यक्त करण्यासाठी फक्त शब्द आहेत. ते प्रकटीकरण जेव्हा शब्दरहीत असतं तेव्हा ते केवळ डोळ्यातून ध्यानात येतं, ह्रदयातून ध्यानात येतं. तेव्हा काही बोलायचं नसतं. अशा अशब्दाम् प्रेमाचा उद्रेक झाला की भावाना बंद होते. त्यावेळी भावना व्यक्त करण्यासाठी वाणीची गरज नसते. इतकी एकता त्यांच्यात साधलेली असावी लागते. जेव्हा दुसऱ्यासाठी किती केलं याबाबत वाणी बंद होते तेव्हा ते अशब्दम् प्रेम म्हटलं जातं.

    

पत्नी जेव्हा आपल्या पतीला सांगते, 'मी तुमच्यासाठी किती करते, पण तुम्हाला त्याची कदर आहे?' तेव्हा समजून जा की ही तिची adjustment आहे, ते खरं प्रेम नाही. गोठ्यात दोन गुरं बांधलेली आहेत झालं! 'मी तुझ्यासाठी किती केल आहे याचा हिशोब मी ठेवत नाही' अशी भूमिका असेल तर त्याला प्रेम म्हणतात. तिथे चर्चा नाही, बोलणं पण नाही.

    

भावना व्यक्त करण्यासाठी शब्दाची जरूर असते. मात्र हे जिथे संपत तिथे खरं अत्यंत प्रेम सुरू होतं. भगवंतावर असं अत्यंत प्रेम असेल तर भावना व्यक्त करण्याची जरूरच नाही. म्हणूनच ते प्रेम अशब्दम गणल जातं. त्याचप्रमाणे प्रेमाचा उद्रेक होतो तेव्हा देखील वाणी बंद होते. अशावेळी माणसाला काहीही आठवण राहत नाही. म्हणून जिथे शब्द बंद होतात ते 'अशब्द' प्रेम होय.

     

तुकारामासारख्या महापुरुषांना भगवंताने विचारलं असेल, 'तुला काय हवं?' तेव्हा ते म्हणाले असतील, 'मला काय हवय हे मी कसं काय सांगू? माझ्याकडे काय नाही याचीही मला आठवण नाही.' जिथे या लोकांना आपल्या 'स्व' चा विसर पडला आहे तिथे ते स्वतः काय हवाय ते कसं सांगणार? आणि आमच्या सारख्या अनाधिकारी लोक अशी चर्चा करतात की, जर भगवंताचे आणि तुकारामांचे प्रत्यक्ष भेट होत असेल तर तुकारामांना धंद्यात नुकसान का झालं असेल? त्यांनी भगवंताला हे सांगायला नको का की, 'देवा! मला व्यापारात मोठी खोट झालेली आहे. ती भरून काढून फायदा करून दे.' अरे मुर्खांनो! तुम्हाला माहित नाही की त्यावेळी तुकारामांना 'स्व' चं भानच राहिलेलं नसल्यामुळे त्यांची वाणीच बंद झालेली होती. यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह| तिथून वाणी परतच फिरते. आणि अशा महापुरुषांची काय difficulty - समस्या असते हे आपल्याला कुठून देण्यात येणार? परंतु भगवंताचं सुद्धा असंच आहे की, तो मागितल्याशिवाय देतही नाही. तो म्हणत असतो, 'तो काही मागत नाही म्हणजे त्याला कशाची गरजच नसेल.' असा हा भगवंताचा आणि महापुरुषांचा एक अतिशय मधुर, अतिशय गोड असा संबंध आहे. त्याची चर्चा आपण न केलेलीच बरी. अशब्दम् म्हणजे शब्द रहितता. जेव्हा भगवंताबद्दल 'अशब्द' प्रेम निर्माण होईल तेव्हा ते खरं प्रेम गणलं जाईल.

 काही वैशिष्ट्यपूर्ण पैलू:

1. अर्थगर्भ आणि परिपक्व दृष्टिकोन – ‘अशब्द प्रेम’ या संकल्पनेद्वारे प्रेमाच्या वाणीपल्याडच्या स्थितीचं दर्शन घडवलं आहे.

2. तात्त्विक संदर्भांची सांगड – भगवंताला अर्पण केलेलं 'पत्रं पुष्पं फलं तोयं' आणि ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ यांसारख्या संज्ञांनी गूढ आध्यात्मिक अधिष्ठान दिलं आहे.

3. तुकाराम महाराजांचा दाखला – तो केवळ प्रभावी नाही, तर आपल्या प्रश्नांची दिशा बदलायला लावणारा आहे.

4. व्यक्त आणि अव्यक्त भावना यांचा समतोल – जेथे भावना बोलून दाखवाव्या लागतात तिथे त्या अपुरी ठरतात.

१. "अळवावर पाणी ठायी नाही"

> "अळवावर पाणी ठायी नाही

तेव्हढे प्रेम आम्हां पाहे नाही

तुका म्हणे आम्ही विसरलो आम्ही

मज देवा विसरू नको ||"

अर्थ व चिंतन:

तुकाराम म्हणतात की माझं स्वतःवरचं भानच राहिलं नाही, माझं अस्तित्व भगवंतात विरून गेलं आहे. मी माझा राहिलो नाही, त्यामुळे तू तरी मला विसरू नकोस. ही त्या अशब्द प्रेमाची अवस्था आहे — जिथे 'मी' राहात नाही, आणि उरतो फक्त 'तो' (भगवंत).

२. "आम्ही जे वेडे तयाचे"

> "आम्ही जे वेडे तयाचे

आम्हां लागली वेडी साद

ना आम्हासी भान ना विचार

मज वाटे देवा तुज भेटावी ||"

अर्थ व चिंतन:

हे वेड प्रेमाचं आहे. हे व्यक्त नाही, समजावता येत नाही. ही वेडी अवस्था म्हणजे शब्दांपलीकडचं प्रेम. 'भान-चेतना' सुटलेली ही स्थिती म्हणजेच अशब्दम् प्रेम.

३. "बोलावया सांडले वाचे"

> "बोलावया सांडले वाचे

स्तब्ध जाहले अंतःकरण

सुखावले मन भगवंतात

कळले तयासी आत्मत्व ||"

अर्थ व चिंतन:

 मूळ विचार – ‘वाणीच बंद होते’ – तुकारामांनी थेट अनुभवाच्या पातळीवर सांगितलेला आहे. हे ‘स्तब्ध अंतःकरण’ म्हणजे प्रेमाची ती अद्वितीय अवस्था जिथे शब्द अपुरे पडतात.

४. "काय सांगू प्रेम राजाचे"

> "काय सांगू प्रेम राजाचे

प्रेम अमुचे उराति असे

ते न बोले, ना उमजे

तुका म्हणे, तेची बोलते"

अर्थ व चिंतन:

प्रेमाचं वर्णन करता येत नाही. ते न बोलता येतं, ना ऐकता येतं, ना व्यक्त करता येतं — ते फक्त अनुभवलं जातं. हा खरा "अशब्दम्" अनुभव आहे.

> तुकारामासारख्या महापुरुषांना भगवंताने विचारलं असेल, 'तुला काय हवं?' तेव्हा ते म्हणाले असतील, 'मला काय हवय हे मी कसं काय सांगू? माझ्याकडे काय नाही याचीही मला आठवण नाही.

त्यानंतरचा विस्तार:

तुकाराम महाराज स्वतः म्हणतात:

> "बोलावया सांडले वाचे

स्तब्ध जाहले अंतःकरण

सुखावले मन भगवंतात

कळले तयासी आत्मत्व ||"

जिथे वाणीच साथ सोडते, जिथे अंतःकरण स्तब्ध होतं, आणि मन भगवंताच्या सान्निध्यात पूर्ण सुखावलेलं असतं — त्या क्षणीच खरं अशब्दम् प्रेम उमटतं. हा अनुभव इतका सघन असतो की ते व्यक्त करणं अशक्य होतं. तुकारामांच्या या अवस्थेतच ‘स्व’ नष्ट होतो आणि भगवंताशी पूर्ण एकरूपता साधली जाते.