नामदेवांना ज्ञानेश्वरांनी कच्चं ठरवलं.

      

 

नामदेवांची योग्यता किती मोठी होती! त्यांच्या हातचा नैवेद्य भगवान स्वतः खात असे. इतकच नाही तर नामदेव किर्तन करी पुढे देव नाचे पांडुरंग - नामदेव कीर्तन करताना त्यांच्या पुढ्यात साक्षात पांडुरंग नाचत असे असं वर्णन आहे. याचा अर्थच असा की प्रभूच्या अध्यक्षपणाखाली त्यांचा वाक्प्रवाह चालत असे. ते प्रत्येक गोष्ट देवाला विचारून करत असत. त्यांनी आपली बुद्धी भगवंताला अर्पण करून टाकली होती. मात्र इतकी योग्यता असून देखील या नामदेवांना भगवान ज्ञानेश्वरांनी कच्चं ठरवलं. कारण असं की त्यांना नामदेवांना तिथेच गुंतून राहू द्यायचं नव्हतं. भगवान ज्ञानेश्वरांना वाटलं की त्याने व्दैत शून्य आनंदापावेतो पोहोचलं पाहिजे. म्हणून तर सकारात्मक दृष्टीने ज्ञानेश्वरांनी नामदेवांना कच्च ठरवलं.

    

महापुरुषांची समजावण्याची रीत फार निराळी असते. ते सरळपद्धतीने समजावत नाहीत. लोक म्हणतात, 'आमची चूक होत असेल सरळ शब्दात सांगा.' मात्र असं सांगण्यात आलं तर लोकांची सुद्धा अक्कल कमी गणली जाईल आणि असं सरळ 'तुम्ही चुकलात' असं सांगणाऱ्याची पण अक्कल कमी गणली जाईल. असं न सांगता सुद्धा लोकांना आपण होऊन लक्षात आलं पाहिजे की आपली अमुक अमुक चूक झाली आहे. इतकी समज किंवा अक्कल दोघांकडेही असली पाहिजे. उपनिषदाला सांगायचा आहे की, यच्छेत् शांन्ते आत्मनि पर्यंत आत्मविकास करा.

नामदेवांना ज्ञानेश्वरांनी 'कच्चं' ठरवलं — एक गूढ प्रेमकथा

नामदेवांची योग्यता किती अपूर्व होती! त्यांच्या भक्तीची शुद्धता अशी की, त्यांच्या हातचा नैवेद्य भगवान स्वतः उतरून स्वीकारत असे.

नामदेव कीर्तन करायला लागले की, खुद्द पांडुरंग त्यांच्या पुढ्यात नाचायला लागायचा — अशा या त्यांच्या वाणीच्या ओघात साक्षात भगवान साक्षात्कारत असत.

नामदेवांनी आपली बुद्धी, मन, कर्म — सर्वस्व — भगवंताच्या चरणी अर्पण केले होते. त्यांच्या प्रत्येक श्वासात, प्रत्येक शब्दात एकच गंध दरवळत असे — भगवंतप्रेमाचा.

पण इतकं सगळं असूनही, भगवान ज्ञानेश्वरांनी नामदेवांना 'कच्चं' ठरवलं. का बरं?

कारण ज्ञानेश्वरांना माहीत होतं की, नामदेवांना इथेच थांबवणं हा अन्याय ठरेल.

त्यांनी नामदेवांच्या अंतःकरणातील भक्तीला ज्ञानाचा दीप दाखवायचा होता.

नामदेवांनी केवळ सगुण अनुभवावर (प्रत्यक्ष देवाच्या रूपावर) समाधान मानू नये, तर निर्गुणाशी (रूपरहित सत्याशी) एकरूप व्हावं, अशी ज्ञानेश्वरांची गूढ इच्छा होती.

म्हणूनच ज्ञानेश्वरांनी प्रेमपूर्वक एक अशा पद्धतीने त्यांना 'कच्चं' ठरवलं — की नामदेवांनी स्वतःच्या आत डोकावावं, आणि आत्मा-परमात्मा यांच्या अद्वैताचा साक्षात्कार घडवून आणावा.

महापुरुषांची समजावण्याची रीतच वेगळी असते.

ते कधीही सरळ सांगत नाहीत — "तुमचं चुकलं" असं ठणकावून बोलत नाहीत.

कारण सरळ शब्दांमध्ये चूक दाखवली तर, ऐकणाऱ्याचीही आणि सांगणाऱ्याचीही अक्कल कमी मानली जाईल.

ते बोलतात गोड शब्दांत, वागतात कोमल कृतीतून, पण त्यामागे असतो एक गहन हेतू —

ऐकणाऱ्याला स्वतःच जाणवायला लावणं, 'मी कुठे थांबलोय? कुठे चुकतोय?' हे स्वतःच्या अंतरात्म्यात शोधायला लावणं.

उपनिषदही हेच सांगतात —

"यच्छेत् शान्ते आत्मनि" — जो खरोखर शांत आत्म्यात विलीन होण्याची इच्छा करतो, तोच खऱ्या अर्थाने मुक्तीच्या दिशेने जातो.

बाह्य चमत्कारांमध्ये अडकून न राहता, आतल्या अद्वैत आनंदात स्वतःला विसर्जित करणं — हाच खरा आत्मविकास.

ज्ञानेश्वरांनी नामदेवांना दिलेलं ते 'कच्चं' ठरवणं — हे एका महाकथेसारखं आहे —

जिथे भक्तीला ज्ञानाचं सुंदर, गूढ आणि अखंड तेज प्राप्त करून दिलं गेलं.

या गोष्टीतून आपण काय शिकतो?

आपली साधना कितीही उंच गेली असली तरी, आपण थांबायचं नाही.

भक्तीच्या गोड प्रवाहातून जाऊन अखेरीस ज्ञानाच्या अथांग समुद्रात प्रवेश करायला हवा.

जेव्हा एखादा महापुरुष आपल्याला अडवतो, प्रश्न विचारतो, किंवा जरा कठोर वाटेल अशा रीतीने आपल्यावर प्रेम करतो, तेव्हा तेही एक वरदानच समजायला हवं.

नामदेवांना ज्ञानेश्वरांनी दिलेली ती 'कच्च्या'ची शिकवण —

ही खरंतर 'पूर्णत्वाकडे नेणारी प्रेमाची साद' होती.