कर्म कृतीतून की वृत्तीतून?

कर्माचे सुद्धा तीन प्रकार आहेत – भोगकर्म, पुण्यकर्म आणि प्रभूकर्म. एखादीच कृती अनेक जण करत असतात – याज्ञवल्क्य करतात, आणि सामान्य माणूसही तीच कृती करतो. पण या कृतीमागची वृत्ती मात्र वेगवेगळी असते.

कोणीतरी ती कृती भोगाच्या दृष्टीने करतो, दुसरा पुण्याच्या दृष्टीने, आणि तिसरा मात्र प्रभूच्या दृष्टीने.

म्हणूनच, कृती एक असली तरी वृत्ती तिचं स्वरूप ठरवते.

ज्याच्या जीवनात सतत प्रभूचं चिंतन असतं, त्याचं प्रत्येक कर्म ‘शुभचिंतनात्मक’ बनतं.

उदाहरणार्थ, एखाद्याच्या हातात पैसा आला की, सर्वप्रथम त्याला त्या पैशामध्ये प्रभूचा हस्तक्षेप दिसतो.

तो पैसा प्रभूसाठी खर्च करायचा निर्धार तो मनोमन करतो. ही वृत्ती म्हणजेच शुभचिंतन.

पण याउलट, सामान्य माणसाच्या मनात नोट हातात येताच विचारांची जी मालिका सुरू होते ती अशी –

“माझं बुद्धीचातुर्य, मग दलालाची मदत, त्यानंतर प्रारब्ध, आणि शेवटी कुठेतरी भगवंत!”

म्हणजेच आपल्या जीवनात भगवंताचा क्रम चौथा–पाचवा असतो.

आपण नास्तिक नाही, म्हणूनच उपनिषदं ऐकायला जमतो आहोत.

उपनिषदं ऐकणं हेच आपल्या आस्तिकतेचं लक्षण आहे, आणि म्हणून आपल्या आत शुभत्वाचं बीज आहे.

पण प्रश्न इतकाच आहे –

भगवंत आपल्या जीवनात कितव्या क्रमांकावर आहे?

जो भगवंताला प्रथम स्थानी ठेवतो, त्याचं प्रत्येक चिंतन ‘शुभचिंतन’ ठरतं.

हिरवी नोट हातात येताच, तो मनात म्हणतो –

“देवा! ही तुझीच कमाल! तूच मला ही हिरवी नोट दिलीस!”

भोगातही जेव्हा ईश्वरदर्शन होतं, तेव्हा ती आहे – विकसित अंतःकरणाची अवस्था.

ही अवस्था साधारण माणसाला सहज साध्य होत नाही. ती सततच्या चिंतनातून आणि वृत्तीच्या परिष्करणातूनच मिळते.

१. "शुभचिंतनाची सवय – रोजच्या जगण्यातून"

मुख्य मुद्दे:

शुभचिंतन म्हणजे नुसतेच ईश्वराचं नाव घेत राहणं नाही, तर प्रत्येक कृतीमागे ईश्वरभाव ठेवणं.

"हे देवा, तुझ्यामुळेच हे शक्य झालं" असा साधा विचार रोजच्या कृतींमध्ये आणणं.

उदाहरण – स्वयंपाक करताना, वाहन चालवताना, व्यवहार करताना, अगदी मोबाईलवर संदेश लिहितानाही प्रभुचे स्मरण शक्य आहे.

आपली वृत्ती "मी" पासून "तू" कडे वळवण्याचा प्रयत्न म्हणजेच शुभचिंतन.

२. "वृत्तीची दिशा बदलली की कर्माचं स्वरूप बदलतं"

मुख्य मुद्दे:

कृती तीच, पण वृत्तीमुळे ती पुण्य, भोग किंवा प्रभूकर्म ठरते.

आपण रोजचं काम – ऑफिस, घरकाम, व्यवसाय – हेसुद्धा प्रभूपरायण वृत्तीने करू शकतो.

छोट्या छोट्या कृतीत "याचं अंतिम उद्दीष्ट काय?" असा प्रश्न विचारत राहणं.

अंतःकरणात ईश्वरप्रेरणा जागवण्याचा सराव.

३. "कृती म्हणजे साधन, वृत्ती म्हणजे साधना"

मुख्य मुद्दे:

कृतीवर आपण नेहमी भर देतो, पण तिच्यामागे असलेल्या वृत्तीवर फारसा विचार करत नाही.

जेव्हा कृती "मी करते आहे" या अहंकारातून होते, तेव्हा ती कर्मबंधन देते.

पण जेव्हा ती "प्रभु तूच हे घडवतो आहेस" या समर्पणातून होते, तेव्हा ती कर्मयोग होते.

श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला दिलेला उपदेश – "मामनुस्मर युध्य च"