ब्रह्मयज्ञ

           

1. ब्रह्मयज्ञ आणि वेदाध्ययन

गीता संदर्भ: भगवद्गीतेच्या अध्याय 15, श्लोक 15 मध्ये भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात—

"सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च।"

म्हणजेच, वेदाध्ययन हे केवळ पठण नसून, आत्मज्ञान आणि परम सत्याची अनुभूती यासाठी असते. त्यामुळे ब्रह्मयज्ञात वेदनिष्ठा असली पाहिजे.

 ब्रह्मयज्ञात सर्वात प्रथम तुला वेदाध्ययन येत. वेदाध्यायन म्हणजे केवळ पाठ करणे नव्हे. नाहीतर पाच पंचवीस ऋच्या घोकून आम्ही कर्मकांड करीतच आहोत. पण ब्रह्मयज्ञ याहून निराळा आहे. ब्रह्म यज्ञात परिपूर्ण वेदाध्ययन आणि आढळ वेदनिष्ठा अशा दोन गोष्टी अपेक्षित आहेत. केवळ वेदाध्ययन करून चालत नाही. नंतर सांगतात की, माणसाने देवयज्ञ ही करायला हवा.

    2. देवयज्ञ – कर्मयोगाचा विचार

गीता संदर्भ: भगवद्गीतेतील अध्याय 3, श्लोक 9 मध्ये कृष्ण म्हणतात—

"यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः।"

म्हणजेच, कर्म जर यज्ञस्वरूपी (परमार्थाने) केले नाही, तर ते बंधन निर्माण करते. म्हणूनच सत्कर्मात शक्ती अर्पण करणे हाच खरा देवयज्ञ आहे.

देवयज्ञ - सत्कर्मासाठी जे स्वाहा करण्यात येतो त्याला देव यज्ञ म्हणतात. आपली शक्ती सत्कर्मासाठी स्वाहा केली पाहिजे. वापरली पाहिजे.

    

3. पितृयज्ञ आणि परंपरा

गीता संदर्भ: अध्याय 4, श्लोक 2 मध्ये श्रीकृष्ण म्हणतात—

"एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः।"

म्हणजेच, ज्ञान परंपरेने टिकते आणि योग्य पद्धतीने पुढे नेले तरच ते फलदायी ठरते. त्यामुळे परंपरांचे संवर्धन करणे हे पितृयज्ञाचे सार आहे.

पितृयज्ञ - पितृयज्ञ म्हणजे परंपराच स्मरण आणि परंपरांचा संवर्धन. एखादा विशिष्ट विचार परंपरेनेच उभा राहतो, स्थिर होतो. वैज्ञानिक संशोधन होतात ते देखील परंपरेने होतात. पितृयज्ञ म्हणजे परंपरेचे स्मरण. एक एक विचार जीवनात आणण्यासाठी एक एक परंपरा उभी करावी लागते आणि त्या परंपराच्या संवर्धन करावे लागतं, जे केलंच पाहिजे. आम्ही या जगात काल उद्भवलं आणि टिकोजीरावासारखे उभे राहिलो आणि म्हणालो, 'आमच्या डोक्यात एकदम सगळा लख्ख प्रकाश पडला आहे!' तर असं बोलणं हा पितृयज्ञ नव्हे. एका विचाराच्या पाठीमागे कित्येक पिढ्यांची तपश्चर्या उभी असते. आणि त्यामुळेच हळूहळू एक एक विचार उन्नत होत होत माणूस अमुक एकेक सिद्धांताच्या जवळ जातो. 

      

4. भूतयज्ञ – पर्यावरण आणि संवेदनशीलता

गीता संदर्भ: अध्याय 3, श्लोक 12 –

"इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः।"

म्हणजेच, निसर्गसंपत्तीचा वापर करताना त्याचे रक्षण करणे आवश्यक आहे. भूतयज्ञ म्हणजे केवळ प्राणीमात्रांसाठीच नव्हे, तर संपूर्ण सृष्टीसाठी सेवा भाव ठेवणे होय.

भूतयज्ञ - भूतमात्रांना मदत करणं हा भूतयज्ञ होय. आपल्या घरी गोडधोडाचे किंवा काहीही जेवण केलं की बाहेर कावकाव करीत बसलेला कावळा मनात म्हणत असतो, याने अन्न शिजवले आहे तर मलाही काही ना काही देईलच. तेव्हा कावळ्यालाही काहीतरी खायला द्यावे लागतं. कारण की तो त्याचा भाग आहे. भूतयज्ञ म्हणजे भूत मात्रांना मदत.

    

5. मनुष्ययज्ञ – आत्मीयता आणि विश्वबंधुत्व

गीता संदर्भ: अध्याय 6, श्लोक 29 –

"सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।"

म्हणजेच, जो योगी सर्वत्र आत्मभाव पाहतो, त्याला सर्वांमध्ये भगवंताचे अस्तित्व जाणवते. त्यामुळे प्रत्येक माणसाला आपले मानणे, हीच मनुष्ययज्ञाची खरी शिकवण आहे.

मनुष्ययज्ञ - मनुष्ययज्ञ म्हणजे माणसाला कापा असं नव्हे. मनुष्य मात्राविषयी आत्मियता निर्माण करणे याचं नाव मनुष्य यज्ञ. या जगात जो जो माणूस म्हणून जन्माला आहे त्याच्याविषयी आत्मियता निर्माण व्हायला हवी. 'हा माझा आहे आणि माझा भगवंत त्याच्याही अंतरात वसलेला आहे' असा भाव आपल्यात निर्माण व्हायला हवा.

    

माणसाविषयी आत्मियता, भूतमात्रांना मदत, पितृपरंपरेचा स्मरण आणि संवर्धन, तशाचप्रकारे सत्कार्यासाठी शक्तीच हवन आणि पूर्ण वेदाध्ययन व वेदनिष्ठा - या इतक्या सगळ्या गोष्टी ज्यांनी साध्य केल्या आहेत त्यांच्या जीवनात वेद सिद्धांत उतरले आहेत असं म्हणता येईल.

निष्कर्ष

हे सर्व विचार एकत्र केले तर असे दिसते की भगवद्गीतेतही पंचमहायज्ञांना आधार दिला आहे. तुम्ही लेखात हे संदर्भ जोडले तर तो अधिक तत्त्वज्ञानपर आणि व्यावहारिक दृष्टिकोनातून समृद्ध होईल. तुम्हाला हे जोडायचे आहे का? काही विशिष्ट श्लोक अधिक विस्ताराने घ्यायचे आहेत का?