कडू गोड भेळ Sweet and Sour Lunch

              

आत्म्याला अहंकार हवा असतो. - तुम्हाला - आम्हाला सुद्धा हेच पाहिजे असतं. स्त्री - पुरुष, नोकर - मालक, पुत्र - पिता या संबधामध्ये पण पुरुषाला स्त्रीचा, मालकाला नोकराचा आणि पित्याला पुत्राचा अहंकार खायचा असतो. तुमची पत्नी पतिव्रता आहे हे तुम्ही गर्वाची गोष्ट मानता, पण त्याचा दुसरा अर्थ काय? काही लोक सांगतात, 'माझी पत्नी माझ्या शब्दाबाहेर नाही. ती पतीव्रता आहे.' अर्थात त्याचा अर्थ हा की त्याने स्वतःचा अहम् तुम्हाला खायला दिला आहे. आणि म्हणूनच तर ती तुम्हाला आवडते आहे. जर तिने स्वतःचा अहम् सोडला नसता आणि सगळीकडे स्वतःचा मताचा आग्रह बाळला तर तिचा आणि तुमचा 36 चा आकडा झालाच म्हणून समजा. जी आपला अहम् तुम्हाला खायला देते तिला तुम्ही पतिव्रता स्री म्हणता. नोकर सुद्धा आपला अहम् सोडून मालकापाशी नोकरी करत असेल तरच तो मालकाला आवडतो. स्वतःचा अहम् स्वतःकडे बाळगणारा नोकर मालकाला आवडणारच नाही. अहम् बाळगणारा मुलगा बापालाही आवडत नाही. अहम् देऊन मोकळा होणारा मुलगा बापाला आवडतो.

     

जीवाला सुद्धा मोठ्यातली मोठी इच्छा असते भगवंताचा अहम् खाण्याची. आणि भगवंताला तरी आणखी निराळ काय पाहिजे असतं? त्याला ही जीवाचा अहम् खायची इच्छा असते. म्हणून जेव्हा अवघ विश्व खलास झालेलं आहे त्यावेळी जीव आणि शिव निसर्गरुपी दिव्य अशा शृंगारलेल्या हॉलमध्ये बसतात आणि आपापले शिदोरी सोडतात. अगदी बेचव पोहे म्हणजे जीवाचा वासनायुक्त अहम् आणि शिवाने आणलेला चिवडा म्हणजे दैवी अहम् यांची हे दोघे भेळ करतात आणि मग एकत्र बसून खातात. म्हणून तर भगवंत सुद्धा कडू - गोड आणि संत सुद्धा कडू - गोड संत पण फार गोड नसतात. मऊ मेणाहुन आम्ही विष्णुदास| कठीण वज्रास भेदू ऐसे|| असे तुकाराम महाराज सांगतात.

"अहंकार खायचा असतो" ही संकल्पना खूप प्रभावी आहे. अहंकाराची देवाणघेवाण ही नाती टिकवण्यासाठी अपरिहार्य असते, पण त्यातही एक संतुलन आवश्यक असतं, असं वाटतं. भगवंत आणि जीवाच्या नात्यातही हाच खेळ सुरू असतो, आणि त्याला "कडू-गोड भेळ" म्हणणं विलक्षण समर्पक वाटलं. संतांची कठोरता आणि मृदुता यांचं मिश्रणही याच भावनेला अनुरूप आहे.

उदाहरणार्थ:

1. कुटुंबात: पालक आणि मुलांमधील नात्यातही अहंकाराचं संतुलन आवश्यक असतं. पालकांना वाटतं की मुलांनी त्यांचा शब्द पाळावा, तर मुलांना स्वातंत्र्य हवं असतं. इथे जर दोघांनी थोडा अहंकार सोडला, तर नातं अधिक गोड होईल.

पती-पत्नीच्या नात्यात, पालक-मुलांच्या नात्यात अहंकार कसा कार्यरत असतो?

जेव्हा एखादा अहंकार झुकतो तेव्हा नातं गोड होतं, पण अति झुकल्यास असमतोल निर्माण होतो.

संतुलन साधण्यासाठी दोघांनीही थोडा त्याग करायला हवा.

2. कार्यक्षेत्रात: एक टीम लीडर किंवा व्यवस्थापक आपल्या कर्मचार्‍यांकडून निःसंकोचपणे आदेश पाळण्याची अपेक्षा करतो, पण जेव्हा कर्मचारी स्वतःचा विचार आणि दृष्टिकोन जपतो, तेव्हा संघर्ष उभा राहतो. दोघांनीही थोडा अहंकार बाजूला ठेवून सहकार्य केलं, तर परिणाम अधिक चांगला होईल.

मालक-नोकर, अधिकारी-कर्मचारी यांच्या नात्यात अहंकार कसा प्रकट होतो?

नेत्यांचा अहंकार आणि जनतेची अपेक्षा यांचा संघर्ष.

परस्पर सहकार्य आणि नम्रतेच्या भूमिकेतून सुवर्णमध्य कसा साधता येईल?

3. समाजात आणि राजकारणात: लोकशाहीत नागरिक आणि नेते यांच्यातही हा खेळ दिसतो. नागरिकांना वाटतं की नेत्यांनी त्यांचा अहंकार बाजूला ठेवावा आणि सेवा करावी, तर नेत्यांना वाटतं की जनता त्यांना आदर आणि समर्थन द्यावं.

 आध्यात्मिक दृष्टिकोन:

भगवद्गीतेत "अहंकाराचा त्याग" हा मोठा संदेश आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, अहंकार सोडल्याशिवाय ज्ञान आणि शांती मिळत नाही.

संत तुकाराम, ज्ञानेश्वर यांचं विचारधन—"वज्राहुनी कठीण आणि मृदू मेणाहुनी" ही संतांची भूमिका.

जीवनात अहंकार ठेवायचाच नाही का? अहंकार हा योग्य प्रकारे वापरला तर साधन होऊ शकतो का?

4. कडू-गोड संतुलन:

संपूर्ण नकारात्मक अहंकार हा तोडफोड करतो, पण "स्वाभिमान" आणि "अहंकार" यातला फरक समजून घेणं आवश्यक आहे.

संत तुकाराम, रामदासस्वामी यांनी जीवनातला व्यवहार आणि अध्यात्म यांचा समतोल कसा साधला?

आपणही हा समतोल कसा राखू शकतो?