Retire the chamber of your heart and enjoy the sleepless of Nirvan.‌‌

बाह्यक्रिया सांगितल्यात तशी आत एक आंतर क्रिया सुद्धा आहे. एतद् श्रुत्वा - मर्त्य माणूस हे ऐकून पृथक बनतो आणि धर्म्य प्रवृत्त - जे जे त्याचे धर्म आहेत त्यापासून तो निराळा होतो. धर्मापासून निराळा होतो म्हणजे काय करतो? सर्वधर्मांन्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज| हे गीतावचन पाहिल्यावर लोक समजतात की हा धर्म, म्हणजे ख्रिस्ती धर्म, मुसलमान धर्म, पारशी धर्म. परंतु तसं समजू नका. जीव म्हणून माणसाच्या माथ्यावर काही धर्म बसलेले आहेत जे त्याने याप्रसंगी सोडून दिले पाहिजेत. उदाहरणार्थ मी श्रीमंत आहे, मी गरीब आहे, मी कंगाल आहे, मी विद्वान आहे, मी अशिक्षित आहे.. हे सगळे जीवाला चिकटून बसलेले धर्म आहेत. मनुष्यत्व, विद्वत्व, संपत्तीवानत्व, सद्गुणत्व हे सगळे 'त्व' म्हणजे धर्म. हे सगळे 'त्व' सोडून देऊन त्याला बसता आलं पाहिजे  मग बुद्धीची कवाड बंद करा, इंद्रियांच्या खिडक्या सुद्धा बंद करा आणि हृदय मंदिरात शांतपणे प्रवेश करा आणि समाधीचा आनंद उपभोगा. त्यालाच म्हणतात Close the doors of intellect, shut the windows of senses and retire the chamber of your heart and enjoy the sleepless of Nirvan. तुमची इंद्रिये बंद केलीत की जशी निद्रावस्थेमध्ये तुम्हाला अनुभूती मिळते तशी ती जागृती मध्ये सुद्धा मिळवता येते, यालाच म्हणतात समाधी.

   

एतद् श्रुत्वा सम्परिगृह्य - अनित्याला दूर सारून, मानवी जीवनातले धर्म काही वेळासाठी बाजूला ठेवून बसण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. झोपेत आपल्याला त्याचा अभ्यास करता येतो. झोपेमध्ये आपल्याला कोणता धर्म चिकटलेला नसतो. झोपेत तुम्ही श्रीमंत पण नाहीत आणि गरीब पण नाहीत. दुखी पण नाहीत आणि सूखी पण नाहीत. कोणत्याच उपाधींच्या शेपट्या तेव्हा नसतात. अशी ही उपाधीरहीत स्थिती जागृती मध्ये आणण्याचे नाव समाधी. ही जी स्थिती आहे ती सुद्धा 'अनंत' च देऊ शकतो. तेव्हा मग त्या समाधीच्या स्थितीमध्ये 'सुक्ष्म' तत्त्वाचा साक्षात्कार करता येतो आणि त्यानंतर स मोदते मोदनीयं हि लध्बवा - जगामधले मोदनीय जे काही आहे ते प्राप्त केल्यानंतर तुष्यन्ति च रमन्ति च ची स्थिती माणसाला साध्य होते.

ही अतिशय गहन आणि सुंदर मांडणी आहे. गीतेतील "सर्वधर्मान्परित्यज्य" या वचनाचा अर्थ फक्त पारंपरिक धार्मिक चौकटींपलीकडे जाऊन, अस्तित्वाशी संबंधित खोल तत्त्वज्ञानाच्या अनुषंगाने स्पष्ट केला आहे.

"त्व" म्हणजेच ओळख, स्वतःला चिकटलेल्या संकल्पना – श्रीमंती, गरिबी, विद्वत्ता, अज्ञान, सद्गुणीपणा – या सर्व धारणांची आवरणं बाजूला ठेवणं हीच खरी निवृत्ती. ही निवृत्ती म्हणजेच समाधीची तयारी. बुद्धी आणि इंद्रिये शांत केली की, अंतर्मनाच्या गाभ्यात प्रवेश करता येतो. ही अवस्था झोपेसारखीच असते, पण जागृतीत अनुभवली जाते.

ही स्थिती एकदा प्राप्त झाली की, "स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा" – म्हणजेच, खरं आनंददायी जे काही असतं ते मिळवल्यावर मनुष्य संतुष्ट आणि रममाण होतो. हीच अवस्था आहे खरी मुक्ती – बुद्धी आणि इंद्रियांच्या बंधनांपासून मुक्त होऊन, अंतर्ज्योतीत विसर्जित होण्याची अवस्था.