FLOWERING OF BLISS SUPREME

             

तिसरी गोष्ट वासनानाश. ही पायरी केव्हा गाठता येईल? जेव्हा वासनांचा नाश होईल तेव्हाच माणूस भगवंताला जाणून घेऊ शकेल. पण वासना म्हणजे काय? 'मला आवडतं ते टिकून राहो आणि आवडत नाही त्याचा कधी जीवनाला स्पर्श होऊ नये' हा जो भाव आहे तिचेच नाव आहे वासना. आता आवड कशाची आणि नावड कशाची हे नक्की करण्याचे काम मनाचे आहे. मनाला इच्छापुरतीच कल्पनानिष्ठ साधन मांनणारे ज्ञानी किंवा भगवंताला मन अर्पण करणारे भक्त - या दोघांमध्ये वासना निर्मिती होत नाही आणि त्यांच्यापाशी वासनांचा संग्रह देखील होत नाही. मन आणि बुद्धीला इच्छापूर्तीची साधने मानून तटस्थपणे जीवनाकडे बघणारे ज्ञानी आणि भगवंताला मन देऊन टाकून मनावरचा आपला शिक्का पुसून टाकणारे भक्त, आवडी - नावडी निर्माण करत नाहीत. त्यामुळे जिथे आवडी नावडी निर्माणच होत नाहीत तिथे वासना देखील निर्माण होत नाहीत. अर्थातच त्यांचा वासनाक्षय होतो. ज्ञानदेवा तू कैवल्यम् किंवा ज्ञानाग्नि: सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरते हे सगळं वर्णन वासनाक्षयाच्या अर्थानेच सांगितले आहे.

ही मांडणी वासनाक्षयाचा गूढ आणि साधना यामधील स्थान स्पष्ट करणारी आहे. 

वासनाक्षयाची व्याख्या ‘आवड-नावड निर्माण होऊ न देणे’ अशा सुटसुटीत आणि प्रभावी पद्धतीने केली आहे. ज्ञानमार्ग आणि भक्तिमार्ग यांची तुलना करताना दोन्ही मार्गांची वैशिष्ट्ये व्यवस्थित स्पष्ट केली आहेत. ज्ञानमार्गात तटस्थता आणि बुद्धीचा वापर तर भक्तिमार्गात आत्मसमर्पण या दृष्टिकोनांतून वासनाक्षय कसा साध्य होतो हे प्रभावीपणे मांडले आहे.

वासनाक्षयाची संकल्पना प्रत्यक्ष आयुष्यात कशी लागू करता येईल हे विचारले, तर त्याचे काही महत्त्वाचे पैलू पुढीलप्रमाणे असतील:

1. रोजच्या जीवनातील तटस्थता:

ज्या गोष्टी आपल्याला हव्या त्या मिळाल्या नाहीत किंवा ज्या गोष्टी नकोशा वाटतात त्या आल्याच, तरी मन शांत ठेवण्याची सवय लावणे.

‘हे हवे, हे नको’ या द्वंद्वातून बाहेर पडण्यासाठी, प्रत्येक परिस्थितीला "हेही जाईल" अशा तटस्थ भावनेने स्वीकारणे.

2. सुख-दु:खात समत्व:

जसे पावसाळ्यात ऊन लागण्याची अपेक्षा केली तर निराशा होते, तसेच आयुष्यात सतत आपल्याला हव्या त्या गोष्टी घडाव्यात ही अपेक्षा वासनारूप ठरते. यावर उपाय म्हणजे प्रत्येक परिस्थितीकडे समत्व बुद्धीने बघणे – न अडकता, न रागावता.

3. कृत्याच्या बंधनातून मुक्ती:

कर्म करताना त्याचा परिणाम माझ्या मनासारखा व्हायलाच हवा ही आसक्ती वासना बनते. म्हणून कर्म निष्कामतेने करणे – परिणामाची चिंता न करता, हे वासनाक्षयाचे प्रत्यक्ष उदाहरण.

4. स्वतःच्या भावना निरीक्षण करणे:

‘ही गोष्ट मला आवडते – का आवडते?’, ‘ही गोष्ट मी नकोशी मानतो – पण खरंच ती टाळण्यासारखी आहे का?’ अशा प्रश्नांनी स्वतःच्या मनाचा अभ्यास करणे.

5. आध्यात्मिक साधनेचा सराव:

ध्यान, जप, स्वाध्याय यामुळे मन शांत होते आणि आवड-नावडींपलीकडे पाहण्याची ताकद मिळते.

उदाहरण:

समजा, ऑफिसमध्ये एखाद्या सहकाऱ्याचे प्रमोशन झाले, पण आपले नाही. यावर दुःखी होणे ही एक नैसर्गिक प्रतिक्रिया असू शकते. पण जर आपण या गोष्टीला फारसे महत्त्व न देता, ‘माझ्या कर्माचा हा भाग आहे, माझ्या वाट्याचे मिळेलच’ असा दृष्टिकोन ठेवला, तर वासनाक्षयाची साधना प्रत्यक्षात उतरू शकते.

 आध्यात्मिक गूढता आहेच, पण जर तुम्ही याला रोजच्या जीवनातील व्यवहार्य दृष्टिकोन जोडला, तर वासनाक्षय ही संकल्पना अधिक स्पष्ट होईल.

१. वासनाक्षय आणि नातेसंबंध

कुटुंबातील सदस्य, मित्र, सहकारी यांच्या वागण्याबाबत आपल्याला ठरावीक अपेक्षा असतात.

अपेक्षा पूर्ण झाल्या नाहीत की आपण नाराज होतो, रागावतो.

वासनाक्षय म्हणजेच हे अपेक्षांचे बंधन सोडणे. समजा, मुलाने मोठ्या प्रेमाने मदत करावी, असे आपल्याला वाटते. पण तो तसे करत नाही. अशा वेळी त्याच्या बदलण्याची वाट पाहण्यापेक्षा त्याला तसेच स्वीकारणे म्हणजे वासनाक्षय.

२. वासनाक्षय आणि संपत्ती / यश

धनसंपत्ती, प्रसिद्धी, मान-सन्मान यांची आसक्ती ही मोठी वासना आहे.

‘मी हा व्यवसाय करतोय म्हणजे मोठा नफा व्हायलाच हवा’, किंवा ‘मी एवढे कष्ट घेतले, तरच लोकांनी मला ओळखले पाहिजे’ अशा अपेक्षा आपल्याला दुःखी करतात.

त्यामुळे कर्म करायचे, पण त्यावर हक्क गृहित धरायचा नाही, हे शिकणे म्हणजे वासनाक्षय.

३. वासनाक्षय आणि स्पर्धा / तुलना

समाजात इतरांच्या प्रगतीशी स्वतःची तुलना करणे ही मोठी मानसिक वासना आहे.

"तो प्रवासाला जातो, मला जमू नये?", "तिचे कपडे छान, माझे तसे नाहीत", "त्याला प्रमोशन मिळाले, मी मागे पडलो" असे विचार आपण नकळत करत असतो.

ही तुलना करणारे विचार ओळखून त्यापासून दूर राहणे म्हणजे वासनाक्षय.

४. वासनाक्षय आणि आरोग्य / शरीरसौंदर्य

आपले शरीर कसे दिसावे, कसे असावे याबाबत समाजाने काही कल्पना आपल्यावर लादलेल्या असतात.

काहींना वाटते, "मी अजून थोडा बारीक झालो पाहिजे", "माझे केस अधिक चांगले असायला हवे", "मी सुंदर दिसलो पाहिजे".

हेही वासनाच आहेत. आरोग्याकडे लक्ष द्या, पण त्यासाठी स्वतःला मानसिक त्रास देऊ नका.

५. वासनाक्षय आणि सोशल मीडिया / बाह्य मान्यता

आजकाल लोक सोशल मीडियावर लाईक्स, कमेंट्स, फॉलोअर्स याच्या आधारावर स्वतःचे मूल्य ठरवतात.

'माझ्या पोस्टला कमी लाईक्स आले', 'माझे मत लोकांना पटले पाहिजे' अशी भावना निर्माण होते.

पण बाहेरचा प्रतिसाद आपल्या शांततेपेक्षा अधिक महत्त्वाचा नाही. त्याला कमी महत्त्व देणे म्हणजे वासनाक्षय.

निष्कर्ष:

वासना म्हणजे आवडलेल्या गोष्टी टिकून राहाव्यात आणि नावडत्या गोष्टी कधीच येऊ नयेत ही मनाची भावना. ही भावना ओळखून तिच्यापासून दूर जाण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे वासनाक्षय. ज्ञानमार्गाने किंवा भक्तिमार्गाने आपण हे साध्य करू शकतो.

वासनाक्षय म्हणजे विरक्ती नव्हे; तो मानसिक समतोल आणि अंतःशांती मिळवण्याचा मार्ग आहे.