Experience of the Supreme Principle | परात्पर तत्वाची अनुभूती

          

आपण धर्म आणि अधर्म यांचे निरनिराळे अर्थ पाहत आहोत. हे गुण परस्पर विरोधी वाटतात तसे ते परस्पर पोषक पण वाटतात. परंतु ते परस्पर विरोधी नाहीत आणि परस्पर पोषक सुद्धा नाहीत. म्हणजेच ते ग्राह्य देखील नाहीत आणि अग्राह्य सुद्धा नाहीत. ना कृत ना अकृत असं जे गुणातीत तत्त्व आहे, ते परात्पर तत्व नचिकेत्याला हव आहे. कारण त्या तत्त्वाची अनुभूती घेतल्यावर दृढ संकल्पही जातो आणि सिथील संकल्पही उरत नाही. या सर्व गोष्टी अनुभवसिद्ध आहेत. त्या तत्त्वाची अनुभूती झाल्यावर शहाणपणा आणि मूर्खपणा हे दोन्ही जातात. हा अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् पाचवा अर्थ आहे.

     

घरी बटाटेवडे बनवले म्हणजे मुलांच्या तोंडाला पाणी सुटतं. त्यावेळी काही मुलांना असं वाटतं की, ' आपण जितके शहाणपणाने बसू, आवाज न करता बसू तितक्या लवकर आई बटाटेवडे देईल. तर अशावेळी काही मुलं उतावीळपणी आईला हाका मारून सांगतात की, ' अगं आई! आता आम्हाला राहवत नाही. लवकर बटाटेवडे दे  हे दोन्हीही उपाय बटाटेवडे मिळवण्यासाठीचेच आहेत. परंतु प्रत्येकाच्या हातात बटाटेवडे पडले आणि पोटात गेले की या दोन्ही उपायांची गरज उरत नाही. बटाटेवडे मिळाल्यावर शहाणपणा ही गेला आणि मूर्ख पण ही गेला. त्यानंतर केवळ अनुभव राहतो. म्हणून जोपर्यंत त्या तत्त्वाचा अनुभव मिळत नाही तोपर्यंत धर्म व अधर्म, उदारता व कृपणता, धैर्य व उतावळापणा असतो. हे सगळे प्रश्न ते तत्व मिळत नाही तोपर्यंतच असणार‌. पण एकदा ते तत्व हाती आलं, त्याचा अनुभव मिळाला की या सर्व गोष्टीची आवश्यकताच उरत नाही. म्हणून या घोटाळ्यातून बाहेर पडण्याचा एकच रस्ता आहे की ती वस्तू हस्तगत करायची. वस्तू प्राप्त झाल्यावर मग हा विषयच राहत नाही. बटाटेवडे हातात आल्यावर 'शहाणपणाने बसावं' की 'उतावीळपणाने हाका माराव्या' याची चर्चाच राहत नाही.

1. परात्पर तत्त्व म्हणजे काय?

हे तत्त्व केवळ संकल्पना नाही, तर अनुभूतीचा विषय आहे.

त्याची अनुभूती मिळाल्यावर कर्ता आणि अकर्ता दोन्ही संकल्प गळून पडतात.

उपनिषदांतील ‘नेति-नेति’ दृष्टिकोनातून हे स्पष्ट करता येईल.

नेति नेति’ दृष्टिकोन:

नेति नेति हा संकल्पना नव्हे, तर अनुभूतीचा मार्ग आहे. उपनिषदांमध्ये हे तत्त्वज्ञान आत्मस्वरूप शोधण्यासाठी वापरले गेले आहे. नेति नेति म्हणजे "हेही नाही, तेही नाही."

1. नेति नेति म्हणजे काय?

आपण जे काही बघतो, ऐकतो, अनुभवतो ते सर्व सापेक्ष आणि मर्यादित आहे.

आत्मा किंवा परात्पर तत्त्व हे कोणत्याही ठराविक संकल्पनेस, रूपास किंवा गुणधर्मास बांधलेले नाही.

म्हणूनच ‘हे आत्मा आहे’ असे कोणत्याही गोष्टीसंबंधी ठामपणे म्हणता येत नाही. उलट, हे आत्मा नाही, तेही आत्मा नाही असे सांगत सांगत सर्व निर्गुण तत्त्वाकडे वाटचाल करणे, हीच नेति-नेति प्रक्रिया आहे.

2. कुठे वापरले गेले आहे?

बृहदारण्यक उपनिषद (2.3.6) मध्ये याज्ञवल्क्य ऋषींनी जनक राजाला आत्मस्वरूप समजावून सांगताना नेति-नेति हा दृष्टिकोन दिला आहे.

‘आत्मा हा ना स्थूल आहे, ना सूक्ष्म आहे, ना सजीव आहे, ना निर्जीव आहे.’

त्यामुळे जे काही आपण विचाराने, तर्काने किंवा इंद्रियांनी जाणू शकतो, ते आत्मतत्त्व नाही.

3. दैनंदिन जीवनातील उदाहरण:

समजा, कोणी विचारतो की "तुम्ही कोण आहात?"

तुम्ही उत्तर देता: "मी माझे नाव आहे." पण नाव बदलू शकते.

मग म्हणाल, "मी माझे शरीर आहे." पण शरीर सतत बदलत असते.

मग म्हणाल, "मी माझे विचार आहे." पण विचार देखील बदलतात.

हळूहळू तुम्ही प्रत्येक गोष्ट नाकारत जाता, कारण ती शाश्वत नाही.

अखेरीस "मी कोण आहे?" या प्रश्नाच्या मुळाशी जाताच, केवळ निर्विकार आत्मस्वरूप उरते—त्याला शब्दात पकडता येत नाही, म्हणून नेति नेति!

4. नेति नेति आणि परात्पर तत्त्व:

आपण परात्पर तत्त्व जाणण्याचा प्रयत्न करत असतो, पण त्याला नाव, गुण, स्वरूप देता येत नाही.

ते कोणत्याही संकल्पनेच्या मर्यादेत बसत नाही.

म्हणूनच, एकेक संकल्पना बाजूला सारत गेल्यावरच त्याची अनुभूती होते.

उपसंहार:

1. नेति-नेति ही नकारात्मक प्रक्रिया असली, तरी तिचा अंतिम हेतू सकारात्मक आहे—तो म्हणजे निर्गुण, निर्विकारी, शुद्ध आत्मतत्त्वाची अनुभूती. द्वंद्व सोडले की आपण त्या सत्याच्या जवळ जातो

2. धर्म-अधर्माच्या पलीकडे

आपण धर्म-अधर्म, योग्य-अयोग्य यांचा विचार सतत करतो, पण ही द्वंद्वे त्या परात्पर तत्त्वापर्यंत पोहोचण्याआधीचे टप्पे आहेत.

एकदा अनुभूती मिळाल्यावर हे द्वंद्वच संपते.

3. उपनिषदांतील दृष्टांत जोडता येईल

नचिकेता याला परात्पर तत्त्वाची ओढ होती, म्हणून त्याने यमराजालाही विचारले.

श्रीकृष्णाने अर्जुनाला ‘नित्यानित्य’ आणि ‘त्रिगुणातीत’ तत्त्व समजावले.

भगवद्गीतेत त्रिगुणातीत स्थिती म्हणजेच तीन गुणांपलीकडील स्थितीचा उल्लेख अनेक ठिकाणी येतो. विशेषतः चौदावा अध्याय (गुणत्रय विभागयोग) आणि काही प्रमाणात द्वादश व पंधरावे अध्यायात हे तत्त्व स्पष्ट केले आहे.

1️⃣ भगवद्गीता (14.22-23)

भगवान अर्जुनाला सांगतात:

> प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।

न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ (14.22)

अर्थ:

जो सत्त्व (प्रकाश), रज (प्रवृत्ती) आणि तम (मोह) या गुणांमध्ये गुंतत नाही, त्यांना द्वेष करत नाही, त्यांचे लोप होण्याची इच्छाही करत नाही, तो त्रिगुणांपलीकडे असतो.

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।

गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ (14.23)

अर्थ:

जो उदासीन (तटस्थ) राहतो, गुणांनी विचलित होत नाही, ‘गुण हेच कार्य करत आहेत’ असे समजतो, तो त्रिगुणातीत स्थितीत पोहोचतो.

> मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।

स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

(14.26)

अर्थ:

जो अखंड, निष्कपट भक्तियोगाने माझी सेवा करतो, तो गुणांना पार करतो आणि ब्रह्मस्वरूप प्राप्त होतो.

भक्तियोग हाच त्रिगुणांवर मात करण्याचा मार्ग आहे.

> त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।

निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥

(2.45)

अर्थ:

वेद हे त्रिगुणात्मक विश्वावर भाष्य करतात, पण तू त्रिगुणांपासून मुक्त हो.

द्वंद्वात अडकू नकोस, नित्यसत्त्वस्थ (सर्वोच्च शांत) हो, योग-क्षेमाच्या चिंता सोडून आत्मस्वरूपी स्थिर राहा.

संक्षेप:

हे श्लोक स्पष्ट करतात की त्रिगुणातीत स्थिती म्हणजे—

1. गुणांच्या प्रभावाखाली न जाणे (14.22-23)

2. अखंड भक्तियोगाने आत्मस्वरूपात स्थिर होणे (14.26)

3. वेदांतील त्रिगुणात्मकतेच्या पलिकडे जाणे व द्वंद्व सोडणे (2.45)

4. दैनंदिन जीवनातील आणखी उदाहरण

बटाटेवड्यांच्या उदाहरणासोबत अजून एक उदाहरण देता येईल, जसे की एखाद्याला तहान लागली असेल आणि तो वेगवेगळ्या मार्गाने पाणी मिळवायचा प्रयत्न करत असेल. पण पाणी प्यायल्यानंतर, ‘पाणी कसे मिळवायचे?’ हा प्रश्नच संपतो.

5. अनुभूतीचा परिणाम

अनुभूतीनंतर शहाणपणा आणि मूर्खपणा यांचे बंधन संपते.

त्यामुळे जीवनाला सहजता प्राप्त होते, द्वंद्वांचा गोंधळ मिटतो.