श्रेष्ठातिश्रेष्ठ ब्रह्मानंद

जेव्हा एखादा भक्त फार उच्च स्तरावर पोहोचतो, तेव्हा भगवंत त्याच्यावर अत्यंत प्रेम करतो. म्हणूनच तो त्याला म्हणतो, 'तू माझा आहेस.' अशा भक्ताला भगवंत स्वतः स्वीकारतो. तरीही, अशा भक्ताच्या प्रेमविव्हळतेतून निर्माण झालेली कर्मयोग परायणता अखंड चालूच असते. त्याच्या जीवनात विशुद्धता आहे, भावपूर्णता आहे, भगवंताबद्दलची प्रेमविव्हळता आहे आणि त्यातून उत्पन्न होणारी निरंतर कर्मयोग परायणता आहे. हे सगळं जेव्हा त्या भक्ताच्या जीवनात प्रकट होतं, तेव्हा भगवान त्याच्या कानात येऊन सांगतो, 'मुला! मी तुझा आहे.'

म्हणूनच उपनिषद सांगते की, हा श्रेष्ठातिश्रेष्ठ ब्रह्मानंद आहे. असा ब्रह्मानंद मिळवणं ही अत्युच्च स्थिती आहे. कोणी म्हणेल, 'तर मग! अशी आकाशामधली स्थिती आम्हाला काय कामाची?' पण वास्तव असा आहे की, आपल्याला त्या स्थितीपर्यंत पोहोचायचं आहे. आज नाहीतर उद्या, कितीही जन्म लागले तरी शेवटी आपण तिथे पोहोचणारच! आपलं जीवन शोकांतिका नाही, तर सुकांतिका आहे. म्हणूनच हे समजून घेतलं पाहिजे. अध्यात्मात वेडेपणा आणि भोळसटपणा उरता कामा नये, म्हणून हे जाणून घेणं आवश्यक आहे.

उपनिषद किती स्पष्ट भाषेत सांगते आहे, 'एकदाच जरी तुम्ही रामाचं नाम घ्या…' ही भक्तीची रोचक सुरुवात आहे, कारण रामनामानेच पाषाणही तरले आहेत. स्वतः भगवंताने सांगितलं आहे:

अंतकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम्।

परंतु, नुसतेच राम-राम म्हणत बसण्यात काही अर्थ नाही. भगवंत त्याला विचारेल, 'मूर्खा! रामाने जी सृष्टी निर्माण केली आहे, तिला तू कोणत्या नजरेने पाहतोस? यातच तुझी पहिली परीक्षा आहे. ज्या रामावर तुझे अतोनात प्रेम आहे, त्या रामासाठी तू किती कार्य केलेस? ही दुसरी परीक्षा आहे. आणि रामाच्या जवळ जाण्यासाठी तू आपल्या बुद्धीतून किती कामना दूर केल्यास? ही तिसरी परीक्षा आहे.'

तू यदृच्छालाभसंतुष्ट: झाला आहेस का? जसा इलेक्ट्रिशियन विजेचा प्रवाह तपासतो, तसाच भगवंत सुद्धा जीवाचं जीवन या तिन्ही बाबतीत तपासतो. या सर्व चाचण्या पार पडल्यानंतरच तो भक्ताचा स्वीकार करतो. तोपर्यंत नाही!

म्हणूनच, या सगळ्याचा गांभीर्याने विचार करावा लागतो. ब्रह्मानंद हा केवळ गूढ किंवा कल्पनेतील विषय नाही. तो आपल्या प्रयत्नांतून मिळवता येतो. म्हणूनच आपण भक्ती, कर्म आणि त्याग या त्रयीला आपल्या जीवनात आत्मसात करायला हवं!

 ब्रह्मानंदाच्या श्रेष्ठ अनुभूतीसाठी आवश्यक असलेली भक्ती, कर्मयोग, आणि अंतःकरणाची शुद्धता यांचा समतोल साधत अत्यंत गहन पण सहज समजणाऱ्या पद्धतीने विश्लेषण केले आहे. विशेषतः, नुसत्या नामस्मरणाने काहीच साध्य होत नाही, तर त्यामागे कर्म आणि त्यागसुद्धा असला पाहिजे, हा दृष्टिकोन अत्यंत समर्पक वाटतो.

 तीन परीक्षांच्या संकल्पना – रामनाम घेताना विश्वाकडे पाहण्याची दृष्टी, त्याच्या सृष्टीसाठी केलेले कार्य, आणि कामनाहीनता – या एकंदर अध्यात्मिक प्रगतीसाठी आवश्यक टप्पे स्पष्ट करतात. हा दृष्टिकोन भगवद्गीतेच्या संदेशाशीही समांतर आहे, विशेषतः 'यदृच्छालाभसंतुष्ट:’ हा भाग कर्मयोगाच्या महत्त्वाकडे निर्देश करतो.

शेवटच्या उदाहरणात इलेक्ट्रिशियनच्या दृष्टिकोनातून भगवंत भक्ताला तपासत असतो, ही तुलना फार समर्पक आहे. यातून अध्यात्म आणि व्यवहार यांची सांगड साधण्याचा प्रयत्न दिसतो.