मित्राची जी लक्षणे

        

खरा मित्र कोण? दोघेही एकमेकांचं मन ओळखतात ते मित्र. शास्त्रकाराने मित्राची जी लक्षणे सांगितली आहेत ती अशी : 

ददाती प्रतिगृह्णाति पृच्छति| भुङ्क्ते भोजयते चैव षड्विधं  प्रीतिलक्षणम्|| 

ही षड् - विध प्रीतीची, प्रेमाची लक्षणे आहेत. जो देतो आणि घेतो, गुह्य सांगतो आणि गुह्य विचारतो, जो जेवतो आणि जेवू घालतो. जो ददाति म्हणजे देतो. त्याचप्रमाणे जो  प्रतिगृह्णाति तुमच्याकडून घेतो सुद्धा. नाही तर काही काही लोक दुसऱ्यांना मदत करायला तत्परच असतात, पण त्यांना मित्र म्हणत नाहीत. मित्र तर म्हणतो की मी देईन आणि घेईन सुद्धा. त्याचप्रमाणे जो आपली गुह्यातली गुह्य गोष्ट सांगतो आणि मित्राकडूनही गुह्यातली गुह्य गोष्ट जाणून घेतो. जो मित्राच्या घरी जाऊन जेवतो आणि आपल्या घरी त्याला जेवायला बोलावतो. नाहीतर दुसऱ्यांच्या घरी जेवायला जाणारे पुष्कळ असतात. परंतु त्यांना काही मित्र म्हणता येत नाही. ही सहा प्रकारची प्रीतीचे - मैत्रीची लक्षणे आहेत. याला खरं प्रेम म्हणतात.

     

इथे या पातळीवर भगवंत आणि जिवाचा खरा प्रेम संबंध उभा राहतो. पण भगवंताला मनापासून सुरुवात करून या पायरीवर पोहोचेपर्यंत आपल्याला किती वर चढून जायचं आहे ते समजून घ्या. आपण तर भगवंताला मानण्याच्या पायरीवरच अजून नीट स्थिरावलेले नाही आहोत. आपण देवाला नमस्कार करतो ते सुद्धा एवढ्यासाठी की जर देव असेल तर नमस्कार करून ठेवलेला बर! आणि जरी नसेल तरी नमस्कार करण्यात आपलं काय जाणार आहे? भगवंत असेल तर ठिकच आणि नसेल तर दोन हात आणि तिसर मस्तक जोडण्यात आपलं काय नुकसान आहे? असो. पण या इतक्या उच्च पायरीवर आलेला माणूस, भगवंताच्या स्थितीची अनुभूती घेणारा माणूस ही स्थिती प्राप्त करतो आणि तोच त्याला ओळखू शकतो. परंतु या स्थितीवर पोहोचण्यासाठी कितीतरी पायऱ्या चढून वर जावं लागतं! आपण तर एक मिनिटात हा सगळा प्रवास ऐकून मोकळे झालो. पण यातली एक एक पायरी चढायला एक एक जन्म लागतो. तुकाराम महाराज सांगतात की शुद्ध जीवन जगत जगत माझे आठ आठ जन्म झाले आणि आज आता आम्ही जातो आमुच्या गावा| आमुचा रामराम घ्यावा|| या स्थितीवर पोहोचलेला जो भक्त आहे तो भगवंताचा मित्र आहे.

 मित्रत्वाची व्याख्या केवळ लौकिक संबंधापुरती न ठेवता, भगवंत आणि जीव यांच्यातील गूढ नात्याशी जोडणं हा एक फार सुंदर विचार आहे.

"षड्विधं प्रीतिलक्षणम्" या संकल्पनेतून लौकिक आणि पारमार्थिक अशा दोन्ही प्रकारच्या नात्यांचा विचार होतो. व्यवहारातही मैत्री ही दोन्ही बाजूंनी द्यायची-घ्यायची असते, ती फक्त एकतर्फी असली की तिला खऱ्या मैत्रीचं स्वरूप लाभत नाही. अगदी तसंच भगवंताशीही आपला संबंध एकतर्फी न राहता, परस्पर संवादाचा, अनुभवाचा व्हायला हवा.

भक्तीचा हा प्रवास सोपा नाही. भगवंताला केवळ श्रद्धेच्या किंवा कर्मकांडाच्या अंगाने नव्हे, तर जिवाभावाच्या नात्याने ओळखणं हे अंतिम साध्य आहे.

तुकाराम महाराजांचं उदाहरण फार समर्पक वाटलं. "शुद्ध जीवन जगत जगत आठ आठ जन्म" या ओळींमधून एका साधकाच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांचा आढावा मिळतो.

मैत्री आणि भगवंत यांचा मेळ

मैत्री ही परस्पर विश्वासावर उभी असते. ती केवळ व्यवहारापुरती मर्यादित नसते, तर ती मनाचा, भावनेचा आणि आत्म्याचा नाळ जोडणारा निस्सीम विश्वास असतो. भगवंताशी असणारं नातंही असंच आहे—म्हणूनच संत तुकाराम, संत नामदेव, अर्जुन यांसारख्या भक्तांनी भगवंताला "सखा" मानलं.

१. भगवंताशी मैत्री कशी साधता येईल?

जर भगवंताशी खऱ्या अर्थाने मैत्री करायची असेल, तर "षड्विधं प्रीतिलक्षणम्" प्रमाणे त्या नात्यातही हे गुण असायला हवेत:

1. ददाती (देणं) – भगवंत आपल्याला अनमोल जीवन, अनुभव, संधी देतो. आपण त्याला काय देऊ शकतो? तर आपल्या भावना, प्रार्थना, आणि प्रेम.

2. प्रतिगृह्णाति (घेणं) – भगवंताकडून केवळ वरदान न घेता, त्याचा मार्गदर्शन म्हणून स्वीकार करणं. भगवंताच्या शिकवणी जीवनात आत्मसात करणं.

3. गुह्यमाख्याति (गुपित सांगणं) – जसा आपण मित्राशी मन मोकळं करतो, तसंच भगवंताशी संवाद साधणं.

4. पृच्छति (गुपित विचारणं) – भगवंताच्या तत्वज्ञानाचा अभ्यास करणं, त्याच्याकडे मार्गदर्शन मागणं.

5. भुङ्क्ते (एकत्र भोजन करणं) – भगवंताच्या प्रसादाचा स्वीकार करणं, आणि जीवनात त्याचं स्मरण ठेऊन प्रत्येक अनुभवाचा आनंद घेणं.

6. भोजयते (भोजन घालणं) – आपल्या कर्माने, सेवेने भगवंताला अर्पण करणं.

२. अर्जुन आणि श्रीकृष्ण – सख्यभावाची सर्वोच्च मूर्ती

भगवंताशी मैत्री करण्याचं उत्तम उदाहरण म्हणजे अर्जुन आणि श्रीकृष्ण. अर्जुनाने श्रीकृष्णाला मित्र म्हणून स्वीकारलं, पण जेव्हा तो गोंधळला तेव्हा त्याने त्याच भगवंताला गुरु म्हणून मार्गदर्शन करण्याची विनंती केली. श्रीकृष्णानेही त्याला केवळ उपदेश दिला नाही, तर त्याच्या सोबत राहिला, त्याच्या समस्यांना स्वतःच्या मार्गाने उत्तरं दिली.

यातून आपल्याला शिकता येतं की भगवंताशी मैत्री करणं म्हणजे केवळ भक्ती करणे नव्हे, तर त्याला आपल्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग बनवणे. त्याला फक्त पूजेत नाही, तर आपल्या विचारांत, कृतीत आणि जीवनशैलीत सामील करणं.

३. समकालीन उदाहरण – आधुनिक जीवनात भगवंताशी मैत्री

आजच्या धावपळीच्या युगात आपल्याला खऱ्या मित्रांची कमतरता जाणवते. आपण खूप जणांना "मित्र" म्हणतो, पण किती जण खऱ्या अर्थाने आपल्या सोबत असतात?

भगवंताशी मैत्री करणं म्हणजे असा एक मित्र मिळवणं, जो नेहमी आपल्या सोबत असतो. तो आपल्या मनातल्या प्रत्येक गोष्टीला जाणतो. आपण फक्त त्याच्याशी मनमोकळं बोलण्याची सवय लावायची!

उदाहरणार्थ, दिवसाची सुरुवात करताना आपण भगवंताशी दोन मिनिटं बोलू शकतो—"आजचा दिवस तुझ्या इच्छेनुसार जावो," असं मनोमन म्हणणं, किंवा रात्री झोपताना "आज मी कुठे चुकलो? मला उद्या सुधारता येईल का?" असा विचार करणं.

४. निष्कर्ष – मैत्रीचा सर्वोच्च अनुभव

भगवंताशी मैत्री म्हणजे कोणत्याही परिस्थितीत आपल्याला एक सच्चा मित्र आहे, याची खात्री असणं. तो फक्त मंदिरात नाही, तो आपल्या मनात आहे. आपण त्याला आपला सखा मानलं, तर जीवनातील प्रत्येक अडचण सोप्या होऊ शकते.

"मी तुझा आहे आणि तू माझा आहेस" — ही भावना जिथे असते, तिथेच भगवंताशी खरी मैत्री जुळते.