The Guest of Yamraaj

 

 नचिकेत्यांने यमराजापाशी ज्या विद्येची मागणी केली आहे त्या आजच्या मंत्रात श्रुती सांगते आहे प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन बालं साम्पराय: न प्रतिवाभाति| इथे साम्पराय: म्हणजे पर लोकांसाठीची जी साधन आहेत ती प्राप्त न करता प्रमादतच जीवन व्यतीत करणारा, वित्त मोहेन मूढम् म्हणजे वित्ताचा मोह ज्याला जडला आहे असा माणूस त्याला बालम् असंही संबोधलं आहे, मात्र त्याचा अर्थ लहान बाळ असा नव्हे, तर अविवेकी माणसाला सम्पराय: न प्रतिभाति म्हणजे परलोकाच्या साधनांची प्राप्ती होत नाही. असे जे वित्ताला सर्वस्व समजणारे लोक आहेत ते फक्त हेच काय ते जगत आहे, इथे किती मिळवलं, किती गाठीशी बांधलं, किती खाल्लं इतकच पाहत असतात; दुसरा लोकच नाही अशीच त्यांची मान्यता असते. याचा अर्थ असा नाही की ते सगळे नुसतेच असत नाही‌ नाही. असं बिलकुल नाही. पण ते फार पुढचा कधी विचारच करत नाहीत. 'पाहू! सगळ्यांचं जे होईल ते आमचं होईल!' अशी ज्या लोकांची समज असते ते  पुन: पुन्हा माझ्याच ताब्यात येतात असं इथे यमराज सांगत आहेत. ते नचिकेत्याला सांगतात, 'तुला माझ्या ताब्यात न येण्याचे विद्या पाहिजे आहे ना? तर माझ्या ताब्यात कोण येतात ते मी तुला सांगतो. जे पर लोकांची साधनं मिळू शकत नाहीत,  लोकांनाच सर्व समजत असतात तर इहलोकांचा फारसा कधी विचार जे करत नाहीत, जे पुरे नास्तिक पण नसतात आणि फार खोलवर विचार करणारे देखील नसतात असे लोक माझ्या ताब्यात येतात .

     

मात्र आजच्या मंत्रात उल्लेख केलेले हे लोक अशा प्रकारचे असतात की, 'असेल परलोक, पण आम्हाला त्याचं काय पडलं आहे? बाकी सगळ्या जीवांचे जे होईल तेच आमचं होईल ना! ते गाढव झाले तर आम्ही सुद्धा गाढव होउ. दुसरं काय?' असं मानणारे असल्यामुळे ते माझ्या ताब्यात पुन्हा पुन्हा येत असतात असं यमराज सांगतात. ते लोक पर लोकांचा विचारच करत नाहीत, त्याचप्रमाणे परलोकाची साधने त्यांच्यापाशी नसतात. आणि त्याचं मुख्य कारण आहे प्रमाद.

 कठोपनिषद मधील एक महत्त्वाचा विचार स्पष्ट  आहे—प्रमाद आणि वित्तमोह यामुळे माणूस परलोकाचा विचार न करता फक्त भौतिक जगात अडकतो. यमराज नचिकेत्याला सांगतात की, जो प्रमादी आहे, जो केवळ संपत्ती आणि ऐहिक सुखांमध्ये रमतो, तो पुन्हा पुन्हा त्यांच्या अधीन येतो. हा विचार अत्यंत महत्त्वाचा आहे कारण तो आपल्याला सांगतो की सावध आणि विवेकी राहणं आवश्यक आहे.

या विचाराचा आजच्या जीवनातील संदर्भ

१. भौतिक सुखांचा अतिरेक – आधुनिक जीवनातही बरेच लोक फक्त संपत्ती, प्रतिष्ठा, आणि ऐहिक सुख यामध्येच गुंतून पडतात. त्यांना परलोक, आध्यात्मिक उन्नती, किंवा आत्मज्ञान याची फारशी जाणीव नसते.

2. प्रमादाचा प्रभाव – 'नंतर बघू', 'समोरचं महत्त्वाचं', 'ही गोष्ट आपल्या हातात नाही' अशा विचारांत रमणारे लोकही परलोकाचा किंवा आत्मज्ञानाचा विचार टाळतात. यामुळे त्यांना यमाच्या अधीन वारंवार यावं लागतं, म्हणजेच ते जन्म-मरणाच्या फेर्‍यातून मुक्त होत नाहीत.

3. विवेकाचा अभाव – जसे यमराज म्हणतात, हे लोक पुरते नास्तिक नसतात, पण फार विचार करणारेही नसतात. म्हणजेच ते कुठेतरी मधेच अडकलेले असतात—ना पूर्ण भौतिकवादी, ना पूर्ण आध्यात्मिक. त्यामुळे ते सत्याचा शोध घेण्याच्या संधी गमावतात.

या विचारावर आधारित आत्मचिंतन

आपण आपल्या जीवनात फक्त ऐहिक सुखांवरच लक्ष केंद्रित करत आहोत का?

परलोक किंवा आत्मिक उन्नतीसाठी आपण काही प्रयत्न करत आहोत का?

आपले निर्णय विवेकाने घेतले जात आहेत का, की केवळ प्रवाहात वाहून जातो आहोत?

शेवटचा विचार

यमराज नचिकेत्याला सांगतात की, जो सावध आहे, ज्याला परलोकाची जाणीव आहे, आणि जो प्रमाद टाळतो, तो माझ्या अधीन येत नाही. म्हणजेच, जो जागरूक आणि विवेकी आहे, तो मुक्तीच्या मार्गावर जाऊ शकतो. हा संदेश आपल्या दैनंदिन जीवनासाठीही अत्यंत महत्त्वाचा आहे