Sacrifice creates glory

  

        

पैसा, लक्ष्मी यांना किंमत आहे. ती देवता आहे. म्हणून तिच जतन करा. हे वैभव कोणाला बाधक आहे का? पैशाची पोतीच्या पोती भरून ठेवणारे लोक किंवा जाळून टाकणारे लोक भयंकर आहेत. राक्षसच आहेत असे लोक! परंतु जर पैशाच्या बळावर तर पैशाच्या बळावर का होईना परमेश्वराची शेकडो सत्कार्य करीत असला तर? रघुराजाची संपत्ती कोणाला बाधक ठरली का? चारुदत्ताची संपत्ती कोणाला अप्रिय वाटली का? चारूदत्त किंवा रघू हे काय वैभव संपन्न नव्हते का? आपल्या देशातले सगळे राजर्षी काय कमी वैभव संपन्न होते? नुकतेच होऊन गेलेले चित्तरंजन दास बाबू देखील वैभव संपन्न होते.

     

वैभव वाईटच असतं असं म्हणणं चुकीचं आहे. मात्र ज्याच्या खिशात वैभव खळखळू लागल आहे त्याला जर दुर्भाग्य वशात कंगाल मन मिळालेलं असेल तर वैभव सुद्धा दोषी ठरतं. त्या माणसाने जर मनाला वैभव संपन्न बनवण्याचा प्रयत्न केला नसेल तर वैभवाला तुच्छतेचा डाग लागतो. नाहीतर वैभवासारखी महान वस्तू नाही.

हा विचार फार सुंदर आणि तर्कशुद्ध आहे. पैसा किंवा वैभव स्वतःमध्ये वाईट किंवा चांगलं असत नाही. ते कशा प्रकारे आणि कोणत्या हेतूने वापरलं जातं, त्यावर त्याचं मूल्य ठरतं.

'कंगाल मन - वैभवाला डाग' ही कल्पना सूचित करते की ज्या व्यक्तीचं मन दीन, संकुचित किंवा स्वार्थी आहे, त्याच्या हाती असलेलं वैभवही निरर्थक ठरतं. कारण पैसा, सत्ता किंवा संपत्ती एखाद्याच्या अंतःकरणाचा आरसा ठरते. जर मन निर्मळ, उदात्त आणि सत्कर्मास इच्छुक असेल, तर वैभवही पुण्यसंपन्न वाटतं. रघुराज, चारुदत्त, राजर्षी किंवा चित्तरंजन दास यांसारख्या व्यक्तींचं वैभव समाजासाठी हितकारक ठरलं, कारण त्यांच्या मनातही समृद्धी होती—त्यांचं मन उदात्त होतं.

त्यामुळे पैसा कमावणं वाईट नाही, पण तो कुठे आणि कसा वापरायचा हे अधिक महत्त्वाचं आहे. जर मन संकुचित, स्वार्थी किंवा दुष्ट असेल, तर वैभवही कलंकित होतं. म्हणूनच, बाह्य वैभव मिळवताना अंतरिक समृद्धीकडेही लक्ष द्यायला हवं.

अप्रतिम! या विषयावर विचार करताना काही महत्त्वाचे पैलू दिसतात—

१. वैभवाचा मूळ हेतू

वैभव किंवा संपत्ती ही शक्ती आहे. ती जर योग्य हेतूने वापरली, तर समाजहितासाठी अमूल्य ठरते. परंतु, ती जर फक्त स्वार्थासाठी, अहंकारासाठी किंवा इतरांना दबावण्यासाठी वापरली गेली, तर तिचं स्वरूप भ्रष्ट होतं.

> उदाहरण: राजा जनक प्रचंड संपत्तीचा धनी होता, पण तो त्याला आसक्त नव्हता. त्यामुळे तो ज्ञानी आणि योगी राजर्षी ठरला. पण दुसरीकडे, रावण देखील संपन्न होता, पण त्याचा अहंकार आणि दुर्जन वृत्तीमुळे त्याचं वैभव विनाशाला गेलं.

२. कंगाल मन म्हणजे काय?

कंगालपणा म्हणजे केवळ आर्थिक गरिबी नव्हे, तर विचारांचा संकुचितपणा, लोभ, मत्सर आणि असंतोष. ज्या माणसाला सर्व काही असूनही समाधान नाही, तो खरा कंगाल.

> तुलना: एक फकीर कधीही संपत्ती न बाळगता समाधानी असतो, तर श्रीमंत व्यक्ती अब्जावधी रुपये असूनही अस्वस्थ आणि लोभी असते. कोण खऱ्या अर्थाने श्रीमंत?

३. वैभव संपन्न मनाची ओळख

जेव्हा माणसाकडे पैसा आणि संपत्ती असेल, पण तो त्याचा उपयोग लोककल्याणासाठी करतो, तेव्हा त्याचं मनही समृद्ध असतं.

असे लोक समाजात प्रकाशमान ठरतात, जसे कि—राजर्षी हरिश्चंद्र, स्वामी विवेकानंद यांना मदत करणारे श्रीमान रामकृष्ण दास, टाटा समूहाचे संस्थापक जमशेटजी टाटा, महात्मा गांधींना मदत करणारे उद्योगपती.

४. वैभव आणि धर्म

आपल्या भारतीय संस्कृतीत लक्ष्मी ही देवी आहे, पण ती नारायणाशिवाय एकटीच पूज्य नाही. याचा अर्थ पैसा धर्माधिष्ठित असावा, नाहीतर तो राक्षसी प्रवृत्ती वाढवतो.

> गीतेत श्रीकृष्ण म्हणतात:

"त्यागानेच वैभव निर्मळ होते."

म्हणजे, जेव्हा वैभवाला त्याग, सेवा आणि धर्माची जोड दिली जाते, तेव्हा ते पवित्र ठरते.

आजच्या काळात लोकांकडे पैसा आहे, पण कंगाल मनामुळे तो योग्य ठिकाणी वापरला जात नाही? की काही अपवाद आहेत?

हो, नक्कीच काही अपवाद आहेत! आजही असे लोक आहेत जे वैभव संपन्न असूनही मोठ्या उदात्त हेतूंसाठी आपली संपत्ती वापरतात. हे लोक केवळ श्रीमंत नसतात, तर त्यांचं मनही वैभवशाली असतं.

१. उद्योगपती जे समाजासाठी कार्य करतात

रतन टाटा – टाटा समूहाचा मोठा भाग समाजसेवेसाठी देणगी म्हणून वापरला जातो. शिक्षण, आरोग्य, संशोधन अशा क्षेत्रांमध्ये त्यांनी मोठ्या प्रमाणावर योगदान दिलं आहे.

नरायण मूर्ती (इन्फोसिस) – त्यांनी देशातील तंत्रज्ञान शिक्षण आणि स्टार्टअप्ससाठी मोठ्या प्रमाणात मदत केली आहे.

२. कलाकार आणि क्रीडापटू

सचिन तेंडुलकर – क्रीडा आणि शिक्षण क्षेत्रात मदतीसाठी त्यांनी अनेक संस्थांना निधी दिला आहे.

सोनू सूद – विशेषतः लॉकडाऊनच्या काळात गरिबांसाठी त्यांनी मोठ्या प्रमाणावर मदत केली.

३. धार्मिक आणि सामाजिक संस्थांद्वारे सेवा

इस्कॉन (ISKCON) – लाखो लोकांना अन्नदान आणि आध्यात्मिक शिक्षण पुरवतात.

श्री सत्य साई बाबा ट्रस्ट – रुग्णालये, शाळा, पाणी पुरवठा योजना यासाठी मोठ्या प्रमाणावर मदत.

४. शास्त्रज्ञ आणि संशोधक

डॉ. अब्दुल कलाम – त्यांनी विज्ञानाचा उपयोग समाजाच्या विकासासाठी केला. त्यांच्या विचारांनी लाखो तरुणांना प्रेरणा मिळाली.

निष्कर्ष

अशा लोकांमुळे सिद्ध होतं की वैभव केवळ ऐहिक सुखासाठी न वापरता ते योग्य प्रकारे वापरलं, तर समाजासाठी वरदान ठरू शकतं.