Material of life develop

       

आज आपण व्यवहारात जो श्रद्धा शब्द वापरतो त्याला अगतिकते मधून आलेला, विचार न करता बसलेला विश्वास म्हणतात. मात्र जो औपनिषदिक श्रद्धा आहे त्यात कृतीशीलता आहे आणि त्याच्या पाठी पुरुषाला जबरदस्त आव्हान असत; ज्या ऐकण्यात पौरुषाला आव्हान नाही ते ऐकणं श्रवणच नव्हे. 'मी करू शकेन, बनू शकेन, बनवू शकेन.' असं ज्वलंत वृत्तीचा स्फुरण अंतकरणांमधून निघाल पाहिजे. आणि असा तवा गरम झालेला असेल तर जीवन विकासाची भाकरी शकता येईल. जिथे काही जळतच नसेल तिथे तवा पण थंडगार असल्याने भाकरी शेकली जाणारच कशी! म्हणूनच म्हटलं आहे की, ऐकून ऐकून कीटले कान परी न झाले ब्रह्मज्ञान. याचसाठी माणूस श्रद्धावान असला पाहिजे.

     

दुसरी गोष्ट, तो निर्भय असला पाहिजे. नचिकेत्यापाशी श्रद्धा आहे आणि निर्भयता पण आहे. नचिकेत्या एवढी निर्भयता दुसऱ्या कोणाही पाशी नाही. त्याला कुणाची भीतीच नव्हती. साक्षात यमाकडे जायलाही जो घाबरला नाही, इतकच नाही तर त्यांच्या तोंडावर त्यांनी म्हटले आहे की, मला त्या लोकांचं ज्ञान द्या की जिथे न तत्र त्वम् - तुम्ही नाहीत, तुमची कटकट ज्या ठिकाणी नाही. अरे असं सगळं तोंडावर कोणी बोलेल? आपण कोणाला असं बोलू तोंडावर? पण नचिकेता एकदम बोलून मोकळा झालाय. तो जराही घाबरलेला नाही.

     

'मी खोटेपणा केलेलाच नाही आणि तसं घडलं असेल माझ्या हातून तर त्याची शिक्षा भोगायला मी तयार आहे.' ही निर्भयता आहे. आत्मज्ञानी माणसांपाशी निर्भयता असते. भित्र्या माणसाला आत्मज्ञान नाही मिळत. म्हणूनच दैवी संपत्तीचे गुण गाताना सुरुवातीलाच भगवान वर्णन करतात :  

अभयं सत्वसंशुध्दिर्ज्ञानयोव्यवस्थिति: | एकूण काय तर श्रद्धा, निर्भयता आणि जिज्ञासू वृत्ती हे तीन गुण ज्याच्याकडे असतील त्याला अग्नीविद्या प्राप्त होते.

ही विचारधारा जीवनाच्या विकासासाठी आवश्यक अशी मानसिकता आणि वृत्ती कशी असावी, यावर जोर देते. श्रद्धा, निर्भयता आणि जिज्ञासू वृत्ती या तीन मूलभूत तत्त्वांवर उभारलेली ही शिकवण, उपनिषदांमध्ये विशेषतः नचिकेताच्या संवादातून आपल्याला समजते.

१. कृतीशील श्रद्धा

सामान्यतः श्रद्धेला अंधविश्वास, अगतिकता किंवा विचारशून्य स्वीकृती म्हणून पाहिले जाते. मात्र, औपनिषदिक श्रद्धा ही कृतीशीलतेने युक्त असते.

ही श्रद्धा म्हणजे "मी करू शकेन, मी बनू शकेन, मी बनवू शकेन" ही जाणीव.

जिथे हे ध्येय नसते, तिथे प्रगतीचा तवा गरम होत नाही, त्यामुळे जीवनविकासाची भाकरी शेकता येत नाही.

केवळ ऐकून, न विचार करता, काहीही स्वीकारणे हे खरी श्रद्धा नाही. त्यामुळेच "ऐकून ऐकून कीटले कान परी न झाले ब्रह्मज्ञान" असे सांगितले आहे.

२. निर्भयता

नचिकेत्याची निर्भयता हे त्याच्या आत्मज्ञानाची, सत्यशोधाची खरी ओळख आहे.

तो यमाच्या भीतीला न जुमानता थेट त्यांच्याकडे जाऊन प्रश्न विचारतो.

त्याने यमराजांना स्पष्ट सांगितले की, "मला त्या गोष्टींचे ज्ञान द्या, जिथे तुम्ही (मृत्यू) नाही."

निर्भयता म्हणजे सत्याला सामोरे जाण्याची तयारी, आणि खोटेपणाचा स्वीकार न करणे.

३. जिज्ञासू वृत्ती

आत्मज्ञानाची प्राप्ती ही जिज्ञासू वृत्तीशिवाय शक्य नाही.

दैवी संपत्तीचे गुण सांगताना भगवंत गीतेत पहिल्या गुणात "अभयं" (निर्भयता) आणि "सत्त्वसंशुद्धी" (अंतःकरण शुद्धी) यांचा उल्लेख करतात.

श्रद्धा, निर्भयता आणि जिज्ञासू वृत्ती ज्याच्यात असेल त्याला अग्नीविद्या, म्हणजे आत्मज्ञान प्राप्त होऊ शकते.

निष्कर्ष

हे तीन गुण आत्मविकासासाठी आणि जीवनातील उन्नतीसाठी अनिवार्य आहेत. केवळ ज्ञान ऐकून चालत नाही, तर त्याचा अनुभव, धैर्य आणि प्रयोग आवश्यक असतो. त्यामुळे जिथे श्रद्धा, निर्भयता आणि जिज्ञासू वृत्ती असेल, तिथेच जीवनाचा विकास खऱ्या अर्थाने शक्य आहे.