Vithai Mauli | विठाई माऊली

     

 

बुद्धिमान माणसांची बुद्धी आणि शक्तिमान माणसाची शक्ती केव्हापर्यंत चालते? स्री हि एक जबरदस्त शक्ती आहे. स्त्रीचा मादक हास्य माणसाला जगण्याची शक्ती देतं. त्याचप्रमाणे स्त्रीच्या आत्मीय नजरेने कितीतरी दुःखींना जगण्याची उमेद मिळते. त्याचप्रमाणे जबरदस्त समर्पण ही स्रीची एक शक्ती आहे. ज्यामुळे तर पुरुष वेडा होऊन जातो. एखादा जीव दुसऱ्या एखाद्या जीवासाठी स्वतःचे सर्वस्व देऊन टाकतो ही किती मोठी गोष्ट आहे! त्यामुळेच तर ज्याला थोडीफार अक्कल आहे असा पुरुष सुद्धा वेडा होऊन जातो. स्त्रीच मादक हास्य, आत्मीय नजर आणि समर्पण हे तिचे गुण पुरुषाला भान विसरायला लावतात.

     

स्त्रीची कोमलता व मधुरता जगात अतिशय आवश्यक वाटल्यानेच वितराग अशा संतांनी सुद्धा भगवंताला स्त्रीच रूप दिलेलं आहे. भगवंताला त्यांनी 'विठाई माऊली' म्हणून हाक मारली आहे. वास्तविक भगवान स्री पण नाही आणि पुरुष पण नाही न स्रीपुमान| तरीदेखील हे संत त्याला 'विठाई माऊली' म्हणून हाक मारू लागले, याचं कारण ते असं विचार करतात की, पुरुष देहधारी चैतन्य मानले तर त्याच्यात कोमलता व मधुरता असेलच असे काही सांगता येणार नाही. म्हणूनच श्रीमद् आद्य शंकराचार्यांसारखे महापुरुष देखील भिक्षांदेही कृपावल्लम्बनकरी मातांन्नपूर्णेश्वरी असं म्हणतात. गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानी अशा प्रकारे देवाला नारीरूप देऊन ते त्यांचं स्तवन करतात, याचं कारण स्री मध्ये दोन जबरदस्त शक्ती आहेत - कोमलता व मधुरता. ज्यामुळेच तर हे जग फुलू शकल आहे. म्हणूनच एक कवी असे म्हणतो की- नारी निंदा मत कीजिए नारी रतन की खान जिन खानो मे पैदा हुए भक्त प्रल्हाद हनुमान.

    

तेव्हा स्री ही एक जबरदस्त मोठी शक्ती आहे. भगवंताने हे जगत चालवण्याचे कौशल्य जर कोणत्या ठिकाणी पुरेपूर भरून ठेवलं असेल तर ते आहे स्रीमध्ये! आणि म्हणून अवघी सृष्टी बरोबर चालते आहे. परंतु संस्कृत साहित्यात स्री चे दोष देखील दाखवलेले आहेत.

अनृत्त साहसं माया मुर्खत्वमतिलोभता|

 अशौचं निर्दयत्वं च स्रीणां दोषा: स्वभावजा:||

     

अनृत, सहास, माया, मूर्खत्व, अतिलोभ, अशौच आणि निर्दयता हे स्री मधले स्वाभाविक दोष आहेत. मात्र समाजशास्त्राचा अभ्यास केला असेल तर तुम्हाला जाणीव होईल की स्री वर्गाला भगवंताने दिलेली ही अतिशय महत्त्वाची वरदान आहेत. आणि यांच्यामुळेच आज जगत चालत राहिलेलं आहे. त्यामुळेच तर भगवंताने या सर्व गोष्टी स्री मध्ये राखलेल्या आहेत. तेव्हा थोड्या निराळ्या नजरेने बघाल तर आपल्याला लक्षात येईल की हे स्री चे दोष नाही तर गुण आहेत आणि ते अतिशय आवश्यक आहेत. पुरुषाकडे हे गुण नाहीत म्हणून हे दोष आहेत असं बोलण्याचं पुरुषांना काहीही कारण नाही. स्री पाशी अनृत असलंच पाहिजे. कारण की तिला पुढची पिढी घडवायची आहे. लहानांना मोठं करायचं आहे. अर्थात याचा अर्थ असा समजू नका की, स्रीला खोटं बोलण्याची सूट आहे.

     

तेव्हा सांगण्याचं तात्पर्य असं की स्री जगामध्ये वंदनीय आहे. आणि म्हणून तिचं मादक हास्य, आत्मीय नजर आणि समर्पण या तीन शक्तीमुळे ती पुरुषांचा मान वाढवते. त्याचप्रमाणे तिच्या मधली कोमलता व मधुरता यांच्यामुळे संतांनी देखील चैतन्याला स्रीरूप मानून 'विठाई माऊली' म्हणत देवाचा धावा केला आहे.  

हा लेख स्त्रीच्या महत्त्वपूर्ण भूमिकेचे वर्णन करतो आणि तिच्या गुणांची तुलना भगवंताच्या स्वरूपाशी करतो. स्त्रीच्या कोमलता, मधुरता, समर्पण, आणि प्रेम यामुळेच समाजाचा गाभा टिकून आहे.

"विठाई माऊली" या संकल्पनेतून संतांनी विठोबाला मातृत्वाच्या कोमलतेने संबोधलं आहे. हे लक्षात घेतलं तर श्रीमद् आद्य शंकराचार्य आणि इतर संतांनी भगवंताला नारीस्वरूपात पूजण्याची प्रथा अधिक स्पष्ट होते.

 संस्कृत साहित्यात स्त्रीच्या काही तथाकथित दोषांचा उल्लेख आहे, पण त्यांना एक वेगळा दृष्टिकोन देण्यात आला आहे—हे गुणच समाजरचनेला आधार देतात. हा विचार संतांचे स्त्रीविषयी असलेले व्यापक दृष्टिकोन दर्शवतो.

हे विशेषतः रोचक आहे, कारण पारंपरिक दृष्टिकोनात स्त्रीच्या काही गुणांना दोष मानलं जातं, तर इथे त्यांचं समाजासाठी आवश्यक असल्याचं सांगितलं आहे.

१. अनृत (खोटं बोलणं) – याचा उल्लेख दोष म्हणून केला जातो, पण लेखात असं सुचवलं आहे की हे मुलांच्या संगोपनासाठी आवश्यक असतं. लहान मुलांना वाढवताना काही वेळा आईला गोष्टी सांगाव्या लागतात ज्या पूर्ण सत्य नसतात, पण त्या मुलांच्या मनोविकासासाठी गरजेच्या असतात.

२. माया (मोह, प्रेम, जिव्हाळा) – हे सामान्यतः आसक्तीचं लक्षण मानलं जातं, पण हेच प्रेम कुटुंबाला एकत्र बांधून ठेवतं. जर स्त्री पूर्णतः विरक्त असेल, तर समाजात स्थैर्य कसं राहील?

३. अतिलोभ (अत्यधिक इच्छा) – स्त्रीला आपल्या कुटुंबासाठी सतत चांगलं हवं असतं, त्यामुळे तिच्या इच्छाशक्तीला लोभ म्हणून पाहिलं जातं. पण हाच गुण जर नसेल, तर संसारात प्रगती कशी होईल?

४. अशौच (अशुद्धता) – इथे जैविक प्रक्रियांबाबत (मासिक पाळी, प्रसूती) बोललं असावं. काही धर्म आणि समाजात हे दोष मानले गेले, पण प्रत्यक्षात हे नैसर्गिक आणि अनिवार्य आहे.

५. निर्दयता (निर्दयपणा) – एक आईच कठोर होऊन आपल्या मुलाला योग्य मार्ग दाखवू शकते. जर ती नेहमीच मृदू असेल, तर मुलांच्या आयुष्यात शिस्त राहणार नाही.

याचा व्यापक विचार केला तर हे दोष नसून जीवन आणि समाजव्यवस्थेच्या संतुलनासाठी आवश्यक गुण आहेत.

हे एक वेगळं आणि समतोल दृष्टीकोनातून पाहिल्यास स्त्रीच्या स्वभावगुणांची खरी ताकद समजते. समाजाने अनेकदा जे दोष मानले, तेच गुण म्हणून स्वीकारल्यास त्यांचं महत्त्व वेगळ्या प्रकारे समोर येतं.

1. "स्त्रीच्या मादक हास्याने माणसाला जगण्याची शक्ती मिळते."

→ एक आनंदी स्त्री मनमोकळं हसताना, तिच्या हास्यात आत्मविश्वास आणि सकारात्मक ऊर्जा आहे.

2. "स्त्रीच्या आत्मीय नजरेने कितीतरी दुःखींना जगण्याची उमेद मिळते."

→ एक स्त्री प्रेमळ आणि आत्मीयतेने कोणालातरी पाहताना, तिच्या नजरेत सहानुभूती आणि आधार आहे.

3. "स्त्रीचे जबरदस्त समर्पण पुरुषाला वेडं करू शकतं."

→ एक स्त्री पूर्ण समर्पणाने कुटुंबाची, मुलांची किंवा कोणाचीतरी सेवा करताना.

4. "स्त्रीची कोमलता व मधुरता या जगासाठी आवश्यक आहेत."

→ एका स्त्रीच्या हळुवार स्पर्शाने एखाद्या लहान मुलाला किंवा निसर्गाला प्रेम देताना दाखवलं आहे.

5. "स्त्री ही एक जबरदस्त मोठी शक्ती आहे."

→ एक शक्तिशाली स्त्री, तिच्या डोळ्यांत आत्मविश्वास, तिच्या अस्तित्वातून सामर्थ्य झळकत आहे.

6. "भगवंताला संतांनी 'विठाई माऊली' म्हणून हाक मारली आहे."

→ संत विठोबाला मातृस्वरूपात पाहत आहेत, विठाई माऊलीच्या स्वरूपात प्रार्थना करत आहेत.

7. "स्त्रीमध्ये कोमलता आणि मधुरता या दोन जबरदस्त शक्ती आहेत."

→ एका स्त्रीच्या स्वरूपात निसर्गासारखी शांतता आणि गोडवा, जणू तिच्या अस्तित्वाने सृष्टी फुलते आहे.

8. "स्त्री ही जगामध्ये वंदनीय आहे."

→ विविध भूमिकांमध्ये स्त्रिया – आई, बहीण, पत्नी, साधिका, योद्धा – या सर्व रूपांमध्ये गौरवले जात आहेत.

"स्त्रीची कोमलता व मधुरता या जगासाठी आवश्यक आहेत."