अग्निविद्या ही जीवनाची विद्या आहे. स्वहाशक्ती आणि स्वाधाशक्ती या दोन शक्ती तिच्यात समाविष्ट आहेत. आणि या दोन शक्ती जोपर्यंत माणूस विकसित करीत नाही तोपर्यंत त्याला ब्रह्मज्ञान होत प्राप्त होत नाही. म्हणूनच उपनिषदांमध्ये सांगून ठेवलेल आहे की नायमात्मा बलहीनेन लभ्य: - निर्बल माणसाला ब्रह्मविद्या मिळत नाही. ही पहिलीच गोष्ट फार महत्त्वाची आहे.
ब्रह्मविद्या म्हणजे प्रभुचे होण्याची विद्या, प्रभूच्या मांडीवर जाऊन बसण्याची विद्या. पुढे आमच्या शास्त्रकारांच्या भाषेत सांगायचं तर प्रत्यक्ष प्रभुच होण्याची विद्या. अहं ब्रह्मास्मि ही त्याची अनुभूती आहे. तेव्हा या स्थितीला ज्याला पोहोचायचं आहे त्याची जीवनदृष्टी, जीवन कला निराळीच असली पाहिजे. त्यासाठी सांगतात की ही अग्निविद्या एक महत्त्वाची विद्या आहे. आणि म्हणून तर सुरुवातीला पहिला जो वर नचिकेत्याने मागितला आहे तो कर्म प्रधान आहे, तर त्याने मागितलेला दुसरा वर हा जीवनस्पर्शी आहे आणि पुढे मागितलेला तिसरा वर आत्मस्पर्शी आहे. ज्याच्याद्वारे एक आगळच आत्मिक जीवन अपेक्षित आहे. ही जी अग्नीविद्या आहे तिच्या योग्य प्रतिकूल परिस्थितीतही किंवा प्रलोभनांच्या गराड्यातही निर्भयतेने आणि पाय रोवून उभा असलेला आणि आपल्या सिद्धांताशी कधीही तडजोड न करणारा असा माणूस पाहायला मिळावा अशी उपनिषदांची अपेक्षा आहे आणि असं जीवनदर्शन फक्त वेद व्यासांनी दाखवलेलं आहे.
हा नाचिकेत अग्नी मानवी जीवनात यावा यासाठी माणसाच्या जीवनात नाचिकेत वृत्ती निर्माण झाली पाहिजे. जोपर्यंत ही नाचिकेत वृती निर्माण होत नाही तोपर्यंत सगळं व्यर्थ आहे! जीवनाची ती एक स्वतंत्र वृत्ती आहे.
या नाचिकेत वृत्तीमध्ये अथवा अग्निविद्यांमध्ये कोणकोणत्या गोष्टी अपेक्षित आहेत? पाच गोष्टी त्यात अपेक्षित आहेत. त्या पाच गोष्टी म्हणजे निर्भयत्व, अमरत्व, अजरत्व, क्षुधा - तृष्णा यांचा अभाव आणि शोकनिर्मूलन ज्याच्या जीवनात या पाच गोष्टी आलेल्या आहेत त्याच्या जीवनात नाचिकेत वृत्ती आलेली आहे असं समजा. मग तो शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके असा राहतो. तोच आत्मज्ञानाचा अधिकारी गणला जातो, त्यालाच आत्मज्ञान समजत. नाही तर तोपर्यंत त्याला आत्मज्ञान मिळत नाही.
अतिशय तेजस्वी माणसांचा हा प्रांत आहे. आत्मज्ञान हे सिंहिणीच दूध आहे. अशा माणसाच्या जीवनात निरुत्साह असा नाहीच. अवघ जगत उलट सुलट चाललेलं असल तरी पण आपला प्रल्हाद म्हणतो, देवा! मी सगळ्यांना वैकुंठाला घेऊन येईन. असा फट् म्हणता कुणाला वैकुंठ मिळतो होय? इतका काय प्रल्हाद वेडा होता? अरे उत्साही जीव आहे हा प्रल्हाद. त्यालाही पूर्ण जाणीव आहे की किती जण पोहोचणार आहेत. ज्ञानेश्वरांना एकाने विचारलं, तुम्ही करणार आहात तरी काय? तेव्हा ते म्हणतात :
अवघाची संसार सुखाचा करीन| आनंदे भरीन तिन्ही लोक|| अरे! शक्य आहे का हे कधी काळी? ब्रह्मदेवाच्या बापाला देखील जे शक्य नाही झालं ते ज्ञानेश्वराकडून होईल? पण ही सगळी उत्साही माणसं आहेत बरं.
जे उत्साही लोक असतात ते कधी म्हातारे होतच नाहीत. अशी ही नाचिकेत उपासना आहे आणि हाच नाचिकेत अग्नी आहे. आणि तो स्वाध्यायाच्या माध्यमातून प्रज्वलित होतो. योग्य वांग्मयाचा जर योग्यरीत्या स्वाध्याय केला गेला तर आपल्या जीवनात हा नाचिकेत अग्नी प्रज्वलित होईल.
1. स्वाध्याय आणि चिंतन:
योग्य वाङ्मयाचा सातत्याने अभ्यास करणे—विशेषतः उपनिषदे, भगवद्गीता आणि संतवचने—हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पण केवळ वाचन पुरेसे नाही, तर त्यावर चिंतन करणे आणि आपल्या जीवनात त्याचा उपयोग करणे गरजेचे आहे.
2. निर्भयता आणि सिद्धांतनिष्ठा:
आजच्या काळात सामाजिक, व्यावसायिक आणि व्यक्तिगत आयुष्यात अनेक प्रकारची तडजोडी करण्याचा आग्रह असतो. पण सत्य आणि सिद्धांत यावर ठाम राहून निर्भयता जोपासली पाहिजे. भगवद्गीतेतही सांगितलंय—न दैन्यं न पलायनम् (ना दीनता, ना पलायन).
3. आत्मसंयम आणि त्याग:
नाचिकेत वृत्तीमध्ये क्षुधा-तृष्णेचा अभाव महत्त्वाचा आहे. भौतिक इच्छांना नियंत्रित करून अंतर्मुख होणं आवश्यक आहे. योग, ध्यान आणि साधना यामुळे ही वृत्ती वृद्धिंगत होते.
4. उत्साह आणि सेवा:
ज्ञानेश्वर महाराज, प्रल्हाद यांच्यासारखी महान माणसं सर्वसुखाय जगण्याचा विचार करतात. उत्साही आणि सकारात्मक वृत्ती बाळगून आपण समाजसेवा, शिक्षण, किंवा अध्यात्मिक प्रचाराच्या माध्यमातून हा उत्साह जोपासू शकतो.
5. योग्य संगत आणि प्रेरणादायी वातावरण:
सद्गुरूंचा सान्निध्य, उत्तम ग्रंथ, सत्संग, आणि सात्त्विक विचारसरणी यामुळे नाचिकेत अग्नी सतत तेवत राहतो. म्हणूनच आपल्या जीवनात योग्य संगती असणं आवश्यक आहे.
हो, योग्य संगत आणि प्रेरणादायी वातावरण हे आत्मविकासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. कारण माणूस जसा विचार करतो आणि ज्या वातावरणात राहतो, तसेच त्याचे व्यक्तिमत्त्व घडते. नाचिकेत वृत्ती जोपासण्यासाठी योग्य संगत आणि प्रेरणादायी वातावरण कसे तयार करता येईल, हे पाहू:
1. सत्संग आणि सद्गुरूंचे मार्गदर्शन
सद्गुरू किंवा आत्मज्ञानी लोकांचे सहवास लाभल्यास जीवनाची दिशा स्पष्ट होते. अशा लोकांचे विचार ऐकणे, त्यांच्यासोबत वेळ घालवणे, आणि त्यांच्या शिकवणींचा स्वाध्याय करणे, हे नाचिकेत वृत्तीला पोषक ठरते.
2. उत्तम ग्रंथांचा अभ्यास
योग्य विचारांची संगत मिळण्यासाठी भगवद्गीता, उपनिषदे, महाभारत-रामायणातील चरित्रे, तसेच संत वाङ्मयाचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. ज्ञानेश्वरी, दासबोध, विवेकानंदांचे विचार यांसारखे ग्रंथही प्रेरणादायी ठरतात.
3. सकारात्मक लोकांचा सहवास
जीवनात सकारात्मकता आणि उत्साह निर्माण करणाऱ्या लोकांसोबत राहणे महत्त्वाचे आहे. जे आपल्याला उन्नतीच्या मार्गावर प्रेरित करतात, असे लोक आपले मित्र-परिवार असावेत. त्यांच्या सहवासाने आत्मबळ वाढते.
4. नैसर्गिक आणि सात्त्विक वातावरण
वातावरणाचाही मनावर परिणाम होतो. शांत, निसर्गाच्या सान्निध्यात वेळ घालवणे, ध्यानधारणा करणे, सात्त्विक विचार आणि आचरण जोपासणे, हे वातावरण निर्मितीसाठी उपयुक्त ठरते.
5. विचारांचा आणि आचरणाचा शुद्धपणा
योग्य संगत असली, तरी जर आपल्या स्वतःच्या विचारांमध्ये आणि कृतीमध्ये सात्त्विकता नसेल, तर बाहेरून मिळणारा प्रभाव टिकणार नाही. त्यामुळे आपले विचार आणि आचरण स्वच्छ, शुद्ध आणि निःस्वार्थ ठेवणे आवश्यक आहे.
हे सर्व गोष्टी आचरणात आणल्यास नाचिकेत वृत्ती दृढ होईल आणि आत्मज्ञानाच्या दिशेने वाटचाल सोपी होईल.
Comments
Post a Comment