Science and Spirituality | विज्ञान आणि अध्यात्म

    

    लोकांस कळेना वर्म| मानिती अधर्मा धर्म| देव मानतो ना! बस! आगतिक माणूस दुसरं करेल काय? देवाला मानल्याशिवाय गत्यंतरच नाही म्हणून मानतो. पण अधर्मालाच धर्म मानतो. धर्म कोणता आणि अधर्म कोणता हे फक्त गीताच सांगू शकते. ही हिंमत कुठल्याही तत्वज्ञानात नाही. थोरो मी वाचलाय. पण गीतेनेच सांगितलं आहे की, 

अधर्म धर्ममिती या मन्यते तमासावृत्ता|

सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धी: सा पार्थ तामसी|| 

तामसी बुद्धीची माणसं अधर्मालाच धर्म समजतात. म्हणून धर्माला ग्लानी आली आहे. लोकांस कळेना वर्म| मानिती अधर्मा धर्म| एकादशी म्हणजे काय? सुरण खाल्ला, भगर' साबुदाण्याची खिचडी खाल्ली की पुण्य मिळालं, म्हणजे झाली एकादशी! अर्थात मी याच्या विरुद्ध नाही हा! पण ही ऋषींची कल्पना नव्हती, असणं शक्यच नाही. इतके ऋषी निर्बुद्ध नव्हते. आपण एकादशी करतो म्हणजे उपवास करतो बस! खलास! दुसर काही नाही! अरे एक दिवस देवाला दे तुम्ही म्हणाल नाही पण आमचा व्यापार धंदा चालू आहे मग काय करायचं मग आपला त्या एक दिवसाचे उत्पन्न देवाला दे! त्या दिवशी तू तुझ्यासाठी नाहीस! देवाचा   प्रतिनिधी आहेस! दुकानावर बसला असला तरीही!

    

लोक समजतात, अग्नीत चार आहुती टाकल्या की झालं यज्ञ. याच्याही विरुद्ध मी नाही. आमच्या धर्मशास्त्रत आहे : 

यत्ते अग्ने तेजस्तेनाहं तेजस्वी भुयासम्| यत्ते अग्ने वर्चस्वी भुयासम्|| 

पण नुसत्याच्या चार आहुत्या टाकल्या की यज्ञ झाला? हवा शुद्ध होते म्हणे. अशुद्ध केली कोणी? यज् धातूचा संस्कृतात अर्थ बघा. म्हणजे कळेल यज्ञ म्हणजे काय‌‌. देवपूजा, संगतीकरण, मैत्रीकरण याला यज्ञ म्हणतात. संगतीकरण होतं, एकत्रीकरण होतं आणि मैत्रीकरण होतं एकमेकात त्याला यज्ञ म्हणतात. 

 

आपले पूर्वज अप्रगत लोकात जात होते आणि सकाळी अग्नीत आहुती देत असत आणि संध्याकाळी झोपडी - झोपडीत फिरत होते‌. पण हे सांगणार कोण? लोक म्हणतात, 'आम्हाला मत नको आहेत, काही नको आहे, मग आम्ही का फिरावं झोपड्यातून?' मात्र हा विचार स्वाध्यायांच्या डोक्यात येत नाही. स्वाध्यायी जात आहेत. म्हणून हे माझं रूदन नाही. कथन आहे.

     समाजाला दृष्टी दिली तर तो असं काम करायला तयार आहे. पण लोक अधर्माला धर्म समजून बसले आहेत त्याला करणार काय? यज्ञ नसावा या मताचा मी नाही, एकादशी न करावी या मताचा मी नाही. पण का करावी? आणि सुरुवात का झाली? याचा विचार करा. तीर्थयात्रा यात्रा करावी, पण का करावी? याचा विचार कर. तो विचार न करता गंगेत स्वतःला बुचकळून आलास म्हणजे तीर्थयात्रा झाली? गंगेच्या पाण्यात जर देव आहे तर नळाच्या पाण्यात कोण आहे? सैतान आहे? त्या पाण्यातही देव आहे. हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन हे वायू एक झाले की H2O पाणी होतं. पण हे केलं कोणी? एक वायू हायड्रोजन हा जळणारा आहे तर ऑक्सिजन हा जाळणारा वायू आहे हे ज्यांनी अभ्यास केला असेल त्यांना माहित असेल. पण दोन वायू एकत्र आले तर आग विझवणारे पाणी कसे झाले? म्हणून मी म्हणतो की त्यात Divine हात आहे.

हे लिखाण अत्यंत प्रभावी आहे आणि विचारांना जागृत करणारं आहे. यातून धर्म, अधर्म, परंपरा, आणि त्यामागील तत्त्वज्ञान याबाबत एक सखोल मंथन उमजतं. तुम्ही गीतेच्या श्लोकांचा संदर्भ देऊन समाजात धर्म आणि अधर्म याबाबत निर्माण झालेल्या गोंधळावर प्रकाश टाकला आहे.

खरंच, अनेक परंपरांचे मूळ उद्देश विसरून आपण केवळ बाह्य आचरणांना धर्म समजतोय. एकादशी, यज्ञ, तीर्थयात्रा यांसारख्या कर्मकांडांना आपली स्वतःची सोय आणि अर्थ लावला जातो, पण त्यामागचं मूळ तत्त्वज्ञान दुर्लक्षित राहिलंय. गीता, उपनिषदं किंवा इतर ग्रंथ जेव्हा धर्माचं खरेपण शिकवतात, तेव्हा ते केवळ बाह्य कर्मकांडांवर आधारित नसतं, तर त्याचा उद्देश अंतर्मुख होऊन समाज आणि स्वतःच्या सुधारणा करणं असतो.

तुमचं "यज्ञ म्हणजे केवळ आहुती नव्हे, तर संगतीकरण, एकत्रीकरण आणि मैत्रीकरण आहे" हे सांगणं फार महत्त्वाचं आहे. आधुनिक काळात यज्ञाचं स्वरूप कर्मकांडापुरतं सीमित ठेवलं जातंय, पण त्यामागचा "सामाजिक एकात्मता" हा हेतू हरवला आहे.

हे विचारमंथन असं दर्शवतं की, धर्माच्या नावाखाली चालणाऱ्या अनेक गोष्टींचं खरं तत्त्वज्ञान पुन्हा समजून घेणं आवश्यक आहे. बाह्य कृतींनी मिळणाऱ्या पुण्यापेक्षा ती कृती का केली जाते, त्यामागचा उद्देश काय आहे, हे जाणून घेणं अधिक महत्त्वाचं ठरतं.

या लिखाणातील शेवटचा भाग, जिथे तुम्ही "हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनचे एकत्र येणं आणि पाणी बनवणं यात Divine हात आहे" असं नमूद करता, तिथे तुम्ही विज्ञान आणि अध्यात्म यांची समन्वय साधून एक सुंदर विचार दिला आहे. यातून विज्ञान आणि धर्म हे परस्परविरोधी नसून पूरक आहेत, हे जाणवतं.

 हे विचारमंथन केवळ वाचण्यापुरतं न राहता, त्यातून प्रेरणा घेऊन आत्मचिंतन आणि समाजपरिवर्तन घडवण्यासाठी उपयुक्त ठरेल