साधू युवा स्यात् |

 

ज्याच्या जीवनात उत्कटता, तेजस्विता,तपस्विता आणि तत्परता असेल तो माणूस सत्तर वर्षाचा असला तरीही तरुण आहे आणि या चार गोष्टी ज्याच्यापाशी नसतील तर एकोणीस वर्षाचा असला तरीही म्हाताराच आहे. ही श्रुतीची व्याख्या आहे. पितामह भीष्म तरुण होते. माणसाला तारुण्य टिकवता आले पाहिजे. ते बदाम, पिस्ते खाऊन टिकत नाही; तर विशिष्ट विचार जीवनात आले तर यौवन टिकते. यौवन टिकवण्याचा एकमेव उपाय म्हणजे श्रुतीच्या, उपनिषदांच्या मार्गाने चालणे.

     

जीवनाचा परमोच्य आनंद केवळ 'तरुण राहणे' एवढाच नाही. याशिवाय काही विशेष म्हणजे साधू युवा स्यात् - तरुण 'साधू' असला पाहिजे. आजच्या काळात 'साधू' शब्द उच्चारताच विभूती फासलेला किंवा जटा - दाढी वाढवलेला, कुरूप - दिसणारा, काही न करणारा माणूस ध्यानात येतो. वास्तविक 'साधू' शब्दाचा अर्थ सरळ वृत्तीचा असा आहे. त्याच्या वृत्तीमध्ये 'मांगल्य' व्यक्त झालेले असले पाहिजे. पुस्तक वाचून 'मांगल्य' कळत नाही. धर्मराजाच्या जीवनात वृत्तीचे मांगल्ये दिसते. ज्याच्या बोलण्यात, चालण्यात, आणि विचार करण्यात मांगल्याची प्रचिती येते तो साधू. ज्याला अमंगल स्पर्श होऊ शकत नाही तो साधू.

  

'तत्वनिष्ठा' हा शब्द उच्चारल्याने 'तत्वनिष्ठा' कळत नाही. व्यक्तीशिवाय तत्व साकार होतच नाही. 'भक्ती' हे एक तत्त्व आहे. 'भक्ती' शब्द ऐकून भक्ती समजत नाही. परंतु 'तुकाराम महाराजांची भक्ती' असे म्हटले की 'भक्ती' कळते. अशा प्रकारे केवळ 'साधू' शब्दाने 'साधुत्व' कळत नाही. तर ज्याच्या जीवनात 'मांगल्या' ची प्रतीति होते तो साधू. दुर्योधनाच्या जीवनवृत्तीतून त्याचे जीवन 'अमंगल' दिसते. तर धर्मराजाच्या जीवनावृत्तीतून त्याचे जीवन 'मंगलमय' प्रतीत होते. ज्यांच्या स्मरणाने जीवनाची भव्यता, दिव्यता ध्यानी येथे ते सरळ वृत्तीचे, साधू होत. उदाहरणार्थ, श्रीकृष्णाचे स्मरण करताच जीवन दिव्य वाटते, त्याचे विचार ऐकताच जीवन जगावेसे वाटते‌. अशा प्रकारे लोकांना जीवन देण्यासाठी साधू आलेले असतात. मुडद्यासारखे जीवन जगणाऱ्यांच्यात जीवनप्रवाहित करण्यासाठी ते आलेले असतात. भगवान श्रीकृष्णाच्या गीतेचे वर्णन करताना एका कवीने म्हटले आहे की - तव मुरली मोहन गीत निर्जीवा करी जीवंत 

षंडास समर पंडित रणधीर रिपुसी भयभीत आबलास करी बलशाली हरि वाजिव गीता मुरली...

     

ज्याच्या वृत्तीच्या, जीवनाच्या, विचारांच्या केवळ स्मरणाने जीवन जगण्याचे मन होते त्याला साधू म्हणतात. ऋषी साधू होते. कारण आज विसाव्या शतकातही त्यांचे विचार वाचले तर जीवन जगण्याची इच्छा होते. मरायला निघालेला माणूस उपनिषद वाचेल तर जगण्यासाठी परत येईल. असे जीवनदायी वाङमय ऋषींचे आहे.

श्रुती आपल्याला मानुषानंद समजावते आहे. माणूस प्रथम तरुण असला पाहिजे. दुसरे, तो साधू असला पाहिजे. साधू म्हणजे सरळ वृत्तीचा, सामर्थ्य संपन्न आणि निष्पाप अंतकरणाचा. अशा वृत्तीचे असाल तर मन ताजे तवाने राहील. मन ताजेतवाने असले तर ज्ञान प्राप्त करू शकाल.

      

वरील लेखात साधू युवा स्यात् या संकल्पनेचा सखोल अर्थ उलगडला आहे. या विचारप्रवाहात दोन महत्त्वाचे मुद्दे अधोरेखित झाले आहेत—तारुण्याचा खरा अर्थ आणि साधुत्वाचा गाभा.

1. तारुण्याची व्याख्या

तारुण्य ही शारीरिक अवस्था नसून मानसिक, वैचारिक आणि आध्यात्मिक उर्जेची स्थिती आहे.

तारुण्याचे चार मुख्य गुण:

उत्कटता

तेजस्विता

तपस्विता

तत्परता

जर एखाद्या व्यक्तीकडे हे गुण असतील तर वय कितीही असो, तो तरुण आहे.

उलट, जर हे गुण नसतील तर वयाने लहान असूनही तो व्यक्ती म्हातारी आहे.

हे विचार भारतीय आध्यात्मिक परंपरेतून आले आहेत. उदाहरणार्थ, पितामह भीष्म, वयाने वृद्ध असूनही, त्यांच्या जीवनातील उत्कटता आणि तेजस्वितेमुळे तरुण मानले गेले.

2. साधुत्वाचा अर्थ

'साधू' या शब्दाचा अर्थ केवळ बाह्य स्वरूपातल्या गोष्टींवरून (विभूती, जटा, दाढी) ठरवता येत नाही. 'साधू' म्हणजे:

सरळ वृत्तीचा माणूस

ज्याच्या जीवनात, विचारांमध्ये, आणि कृतीत 'मांगल्य' (पावित्र्य, शुभता) व्यक्त होते.

ज्याच्या स्मरणाने आणि विचाराने इतरांच्या जीवनात सकारात्मकता आणि दिव्यता येते.

धर्मराज हे मांगल्याचे उदाहरण आहेत, तर दुर्योधन हे अमंगलतेचे. साधुत्व म्हणजे विचार, जीवनशैली, आणि आचरणातून मांगल्याची प्रचिती देणे.

3. तत्त्वज्ञानाचा सजीव भाव

तत्त्वे केवळ शब्दरूपात समजून येत नाहीत; ती आचरणातून, उदाहरणांतून अनुभवली जातात. उदाहरणार्थ:

भक्ती या तत्त्वाचा अनुभव 'तुकाराम महाराजांच्या भक्तीत' मिळतो.

साधुत्व समजण्यासाठी ऋषी, संत, किंवा श्रीकृष्ण यांचे जीवन पाहावे लागते.

4. जीवनदायी वाङ्मय

ऋषी-मुनींचे उपनिषद वाङ्मय हे जीवन जगण्याची प्रेरणा देते. मरायला निघालेल्या माणसालाही उपनिषद वाचून परत जगण्याची ऊर्जा मिळते, असे लेखकाने म्हटले आहे.

5. भगवद्गीता आणि श्रीकृष्णाचे उदाहरण

भगवद्गीतेतील विचार, श्रीकृष्णाचे व्यक्तिमत्त्व आणि त्यांचे शब्द केवळ श्रोत्याला प्रेरणा देत नाहीत, तर निर्जीव जीवनालाही नवजीवन देण्याचे सामर्थ्य ठेवतात.

निष्कर्ष:-

साधू युवा स्यात् म्हणजे फक्त तरुण असणे पुरेसे नाही, तर जीवनाच्या विचारांनी, मांगल्याने भरलेला 'साधू' असणे महत्त्वाचे आहे. साधुत्व म्हणजे दिव्यता, मांगल्य आणि जीवन प्रवाहित करण्याची क्षमता. लेखकाने ही शिकवण उपनिषदांच्या, भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या आधारे उलगडून दाखवली आहे.