मरण-भय आणि साहसाचा अभाव : भारतीय मानसाची शोकांतिका

भारतीय संस्कृतीने मृत्यूचा विचार इतक्या उंच पातळीवर नेला आहे की, मरण हे अंत नाही, तर परिवर्तन आहे—हा बोध आपल्या तत्त्वज्ञानाचा कणा बनला. आत्मा अमर आहे, देह नश्वर आहे, जन्म-मरण हे केवळ वस्त्रबदल आहेत—हे सांगणाऱ्या उपनिषदांची परंपरा जगात अद्वितीय आहे.

पण हा विचार जेवढा उच्च आहे, तेवढंच भारतीय समाजाचं प्रत्यक्ष आचरण विसंगत आहे. कारण आज भारतीय माणूस मरणाला इतका घाबरलेला आहे की, त्याच्यातून साहस, धैर्य आणि अनिश्चिततेला सामोरं जाण्याची वृत्ती जवळजवळ नष्ट झाली आहे.

मरण-भय हा केवळ शारीरिक मृत्यूची भीती नाही; तो अपयशाची, निंदेची, सामाजिक बहिष्काराची आणि सुरक्षिततेच्या चौकटीबाहेर पडण्याची भीती आहे. “गेलो आणि मेलो तर?” हा प्रश्न प्रत्यक्ष मृत्यूबद्दल नसून, मानसिक पराभवाबद्दल आहे. भारतीय मानसाने मृत्यूला इतकं अमंगल, अपवित्र आणि टाळावं लागणारं बनवलं की, जीवनातील प्रत्येक धोकादायक पाऊल त्याला मृत्यूसारखं वाटू लागलं.

याच भीतीतून साहस नष्ट होतं. साहस म्हणजे केवळ पर्वतारोहण नव्हे; साहस म्हणजे नवं विचारणं, नवं निर्माण करणं, प्रस्थापित चौकटी मोडणं, आणि अपयशाची जोखीम स्वीकारणं. पण ज्या समाजात मरण म्हणजे अपशकुन मानला जातो, तिथे अपयश तर महाभयंकर ठरतं. परिणामी माणूस सुरक्षित नोकरी, सुरक्षित मत, सुरक्षित श्रद्धा आणि सुरक्षित आयुष्य यामध्येच अडकून राहतो.

परकीय लोकांनी हिमालय सर करण्याचे प्रयत्न केले. त्यांनी महासागर ओलांडले, नवी खंड शोधली, आणि विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या सीमांवर धडक दिली. आपल्याकडे मात्र “नको ते साहस कशाला?” ही वृत्ती खोलवर रुजलेली आहे. आपल्या लोकांमधून काही जण परकीय मोहिमांमध्ये हमाल म्हणून सहभागी झाले; पण नेतृत्व करण्याची, पुढे जाण्याची मानसिकता कमीच राहिली. यामागे शारीरिक कमतरता नव्हे, तर मानसिक मरण-भय आहे.

उपनिषद मात्र याच्या उलट शिकवतात. “नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः”—दुर्बल माणसाला आत्मज्ञान मिळत नाही. येथे दुर्बलता म्हणजे शरीराची नव्हे, तर मनाची. ज्याला मृत्यूचं भय आहे, तो कधीही बलवान होऊ शकत नाही. कारण साहसासाठी आवश्यक असलेली पहिली अटच म्हणजे—मरणाची भीती ओलांडणं.

गीता सांगते—“जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः”—जन्माला आलेल्याला मृत्यू निश्चित आहे. जेव्हा मृत्यू अटळ आहे, तेव्हा त्याच्या भीतीने जीवन संकुचित करणं हा मूर्खपणा आहे. उलट, मरण निश्चित आहे ही जाणीवच जीवनाला धार देते. तीच जाणीव माणसाला धाडस शिकवते, निर्भय बनवते.

पण आज धर्माच्या नावाखाली मृत्यूची भीती अधिकच वाढवली जाते. अमंगलता, अपशकुन, शोकाचा अतिरेक—हे सगळं तत्त्वज्ञान नाही; ही भीतीची शेती आहे. ऋषींनी मरणाला बोध मानलं; आपण त्याला भयाचं भांडार बनवलं. परिणामी आपल्या समाजात विचारक्रांती होत नाही, जीवनक्रांती होत नाही.

ज्या दिवशी भारतीय माणूस मरणाला समजून स्वीकारेल—घाबरून नव्हे—त्या दिवशी त्याच्यात साहस परत येईल. तो नवी शिखरं चढेल, नवी वाटा शोधेल, आणि जीवनाला भिडेल. कारण ज्याला मरणाची भीती नाही, त्यालाच खऱ्या अर्थाने जगण्याची हिंमत असते.

मरण-भय ही अध्यात्माची परिणती नाही; ती अध्यात्माची अपसमजूत आहे.

आणि साहसाचा अभाव हा संस्कृतीचा दोष नाही; तो संस्कृती न समजण्याचा परिणाम आहे.