विद्येपासून जीवनार्थापर्यंतचा प्रवास

भारतीय शिक्षणपरंपरेत शिक्षण म्हणजे केवळ विद्या ग्रहण नव्हे,

तर जीवनाचा अर्थ शोधण्याची प्रक्रिया होती.

माणूस अधिक माहितीपूर्ण व्हावा, यासाठी शिक्षण नव्हतं;

तो अधिक उन्नत, परिपक्व आणि कृतार्थ व्हावा, यासाठी शिक्षण होतं.

म्हणूनच जुन्या वाङ्मयात शिक्षणाचं अंतिम ध्येय एकच दिसतं —

माणसाला वर उचलणं.

शिक्षणातून विरक्ती मिळाली पाहिजे,

असं आपली परंपरा ठामपणे सांगते.

विरक्ती म्हणजे पलायन नव्हे,

तर भोगांवर स्वामित्व.

जिथे विरक्ती नाही,

तिथे शरीर व्यर्थ ठरतं.

आणि विरक्ती नसलेला माणूस

या शरीराचा मनमानी वापर करत राहतो —

आयुष्य संपेपर्यंत.

आज आपण याच अवस्थेत उभे आहोत.

एका युरोपीय तत्त्वचिंतकाने

मानवी जीवनाचा अतिशय नेमका हिशोब मांडला आहे —

तिसाव्या वर्षी माणसाला शंका येते — आपण मूर्ख आहोत.

चाळीसाव्या वर्षी खात्री होते — आपण मूर्ख आहोत.

पन्नासाव्या वर्षी तो स्वतःला सुधारू पाहतो.

आणि साठाव्या वर्षी

आपण मूर्ख होतो

हे दुःख उराशी बाळगून मरतो.

ही शोकांतिका घडते कारण

तीस वर्षांपर्यंत माणसाच्या जीवनात

कोणतंही निश्चित ध्येय नसतं.

तो शरीराला जे हवं ते देतो.

इंद्रियांना जे हवं ते देतो.

महत्त्वाकांक्षांना जे हवं ते देतो.

आणि अचानक चाळीसाव्या वर्षी

त्याला प्रश्न पडतो —

“मी हे सगळं कशासाठी करतो आहे?”

आणि उत्तर मिळतं —

“काहीच नाही.”

भारतीय जीवनदृष्टी इथे पूर्णपणे वेगळी आहे.

इथे माणूस जसा मोठा होतो,

तसा तो वर्धमान होतो.

वर्धमान म्हणजे —

वाढण्याची, उंचावण्याची आकांक्षा बाळगणारा.

आणि पुढे तो वृद्ध होतो.

वृद्ध म्हणजे —

वयाने जुना नव्हे,

तर ध्येय, ज्ञान, प्रेम आणि भाव यांनी वृद्धिंगत झालेला.

म्हणूनच संस्कृतीने स्पष्ट फरक केला — वृद्ध आणि म्हातारा.

म्हातारा म्हणजे झिजलेला.

वृद्ध म्हणजे विकसित झालेला.

वय वाढणं अपरिहार्य आहे,

पण वृद्धिंगत होणं ही साधना आहे.

ही साधना घडवण्यासाठी

आपली शिक्षणपद्धती

व्रत-स्नातक घडवत असे.

आपल्या शास्त्रानुसार

विद्या पूर्ण करून बाहेर पडणारा तरुण

फक्त स्नातक नसतो,

तो व्रत-स्नातक असतो.

मनुस्मृती स्पष्ट सांगते —

“वेदविद्याव्रतस्नातक:”

विद्या म्हणजे ज्ञान.

व्रत म्हणजे जीवनार्थ.

दोन्ही एकत्र आल्याशिवाय

शिक्षण पूर्ण होत नाही.

व्रत म्हणजे केवळ धार्मिक संकल्प नव्हे.

व्रत म्हणजे —

मी माझं जीवन कशासाठी जगणार आहे,

माझा देह कुणासाठी आहे,

माझी बुद्धी कुठे वापरणार आहे,

हे ठरवून दिलेली दिशा.

म्हणूनच गुरुकुलातून बाहेर पडणारा विद्यार्थी

फक्त रोजगारक्षम नव्हता,

तो जीवनार्थ-सुस्पष्ट होता.

आजच्या शिक्षणात

मुलं इंजिनियर होतात, डॉक्टर होतात,

व्यावसायिक बनतात —

आणि संस्था आपली जबाबदारी संपली

असं समजतात.

पण ही फक्त कौशल्यनिर्मिती आहे,

मानवनिर्मिती नाही.

आजच्या शिक्षणाची सर्वात मोठी कमतरता हीच आहे —

इथे व्रत दिलं जात नाही.

ध्येय दिलं जात नाही.

जीवनाचा अर्थ दिला जात नाही.

देहाचं स्थान सांगितलं जात नाही.

म्हणूनच देह भोगासाठी वापरला जातो,

अर्पणासाठी नाही.

जर लहानपणापासूनच

“देह एक साधन आहे”

ही जाणीव दिली गेली असती,

तर माणूस देह देण्यासाठी वापरला असता,

घेण्यासाठी नव्हे.

मग तिसाव्या वर्षी

“मी मूर्ख आहे”

असं वाटलं नसतं.

आणि साठाव्या वर्षी

दुःख उराशी बाळगून

मरण आलं नसतं.

कारण जीवनात

जितकं शक्य आहे तितकं सत्कार्य झालेलं असतं.

चुका झालेल्या असतात —

पण त्या रिकामेपणातून नव्हे,

तर साधनेतून झालेल्या असतात.

आणि शेवटच्या क्षणी

तो माणूस

अग्नीदेवतेला म्हणू शकतो —

“हे अग्नेय! तू मला रस्ता दाखव.”

भीतीने नव्हे,

पश्चात्तापाने नव्हे,

तर कृतार्थतेने.