देह : उपभोगाचे साधन की साधनेचे साधन?

जुन्या वाङ्मयात एक स्पष्ट भूमिका दिसते —

लहानपणापासूनच माणसाला वर उचलण्याचं शिक्षण दिलं जात असे.

शिक्षण म्हणजे केवळ माहिती नव्हे,

तर विरक्तीची दृष्टी देणारी प्रक्रिया होती.

कारण विरक्ती नसलेलं शरीर व्यर्थ ठरतं.

आणि विरक्ती नसलेला माणूस

या शरीराचा मनमुराद वापर करत राहतो —

भोगासाठी, सोयीसाठी, प्रतिष्ठेसाठी, स्पर्धेसाठी.

नंतर आयुष्याच्या मधल्या टप्प्यावर तो थांबतो,

आणि विचारतो —

“मी हे सगळं कशासाठी केलं?”

आणि उत्तर मिळतं —

“काहीच नाही.”

एका युरोपीय तत्त्वचिंतकाने मानवी जीवनाचा अतिशय नेमका हिशोब मांडला आहे —

तिसाव्या वर्षी माणसाला शंका येते — आपण मूर्ख आहोत.

चाळीसाव्या वर्षी खात्री होते — आपण मूर्ख आहोत.

पन्नासाव्या वर्षी सुधारण्याचा प्रयत्न सुरू होतो.

आणि साठाव्या वर्षी

“आपण मूर्ख होतो” हे दुःख उराशी बाळगून

तो मरून जातो.

हे वर्णन उपरोधात्मक असलं,

तरी ते आजच्या जीवनशैलीचं सत्य आहे.

याचं मूळ कारण एकच आहे —

तीस वर्षांपर्यंत माणसाच्या जीवनात ध्येयच नसतं.

तो शरीराला हवं ते देतो.

इंद्रियांना हवं ते देतो.

महत्त्वाकांक्षांना हवं ते देतो.

आणि चाळीसाव्या वर्षी त्याला भान येतं —

“मी हे सगळं कशासाठी करतो आहे?”

“यातून अंतिमतः काय मिळणार आहे?”

आणि उत्तर पुन्हा तेच —

“काहीच नाही.”

भारतीय जीवनदृष्टी याच्या नेमकी उलटी आहे.

इथे माणूस जसा मोठा होतो,

तसा तो वर्धमान होतो.

वर्धमान म्हणजे — वाढण्याची इच्छा करणारा.

आणि नंतर तो वृद्ध होतो.

वृद्ध म्हणजे —

केवळ वयाने जुना नव्हे,

तर ध्येय, ज्ञान, प्रेम आणि भाव यांनी वृद्धिंगत झालेला.

म्हणूनच संस्कृतीने दोन शब्द दिले — वृद्ध आणि म्हातारा.

वृद्ध म्हणजे विकसित झालेला.

म्हातारा म्हणजे झिजलेला.

वय वाढणं ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे,

पण वृद्धिंगत होणं ही साधना आहे.

म्हणूनच सांगितलं आहे —

“कौमारे आचरेत प्रज्ञ: धर्मान् भागवतानीव.”

लहानपणापासूनच व्रत दिलं पाहिजे.

लहानपणापासूनच ध्येय दिलं पाहिजे.

लहानपणापासूनच जीवनाचा हेतू दिला पाहिजे.

आपल्या शास्त्रानुसार

विद्या पूर्ण करून बाहेर पडणारा तरुण

फक्त स्नातक नसतो,

तो व्रत-स्नातक असतो.

त्याला विद्या बरोबर

वृत्त दिलं जात असे.

म्हणजे — तू जग कशासाठी जगणार आहेस,

तुझं जीवन कुणासाठी आहे,

तुझा देह कशासाठी आहे,

हे ठरवून दिलं जात असे.

म्हणूनच मनुस्मृती म्हणते —

“वेदविद्याव्रतस्नातक:”

विद्या + व्रत = पूर्ण शिक्षण.

आजच्या शिक्षणपद्धतीत

मुलं इंजिनियर होऊन, डॉक्टर होऊन बाहेर पडतात

आणि संस्था आपली जबाबदारी संपली असं मानतात.

पण ही फक्त व्यावसायिक निर्मिती आहे,

मानवी निर्मिती नाही.

आजच्या शिक्षणाची सर्वात मोठी कमतरता हीच आहे —

इथे वृत्त दिलं जात नाही.

ध्येय दिलं जात नाही.

जीवनार्थ दिला जात नाही.

तत्त्व दिलं जात नाही.

म्हणूनच देह भोगासाठी वापरला जातो,

अर्पणासाठी नाही.

जर लहानपणापासूनच

“देह एक साधन आहे”

ही जाणीव दिली गेली असती,

तर माणूस देह देण्यासाठी वापरला असता,

घेण्यासाठी नव्हे.

मग तिसाव्या वर्षी

“मी मूर्ख आहे”

असं वाटलं नसतं.

आणि साठाव्या वर्षी

दुःख उराशी बाळगून

मरण आलं नसतं.

कारण जीवनात

जितकं शक्य आहे तितकं सत्कार्य झालेलं असतं.

चुका झालेल्या असतात —

पण त्या रिकामेपणातून नव्हे,

तर प्रयत्नातून झालेल्या असतात.

आणि शेवटच्या क्षणी

तो माणूस

अग्नीदेवतेला म्हणू शकतो —

“हे अग्नेय! तू मला रस्ता दाखव.”

भीतीने नव्हे,

पश्चात्तापाने नव्हे,

रिकामेपणाने नव्हे —

तर कृतार्थतेने.