सुख आणि दुःख — दोन्हीही बाहेरची, पण अनुभव मात्र आतला
सुख आणि दुःख याबद्दल माणसाची एक मोठी गैरसमज आहे—
तो समजतो की सुख बाहेर आहे आणि दुःखही बाहेर आहे.
वस्तू, माणसं, घटना यांच्यामध्ये सुख-दुःख दडलेलं आहे असं त्याला वाटतं.
पण वेदांत म्हणतो—
सुख-दुःखाची बियाणी बाहेर नसतात;
त्यांचा अंकुर आतल्या मीपणात असतो.
१. घटना त्या-त्या—अनुभव वेगळे
एकाच घटनेंना दोन माणसं दोन वेगवेगळे अर्थ देतात.
तीच हार-जीत, तीच स्तुती-निंदा,
तीच मरणाची बातमी, तीच जन्माची बातमी…
एखादा हसतो, तर दुसरा रडतो.
मग घटना सुख-दुःख देतात का?
जर घटना देत असतील तर दोघांनाही एकसारखं वाटलं पाहिजे.
यावरून एक गोष्ट पक्की समजते—
घटना बाहेरच्या,
पण अनुभव हा नेहमीच अंतर्गत.
२. सुख म्हणजे मी केंद्रस्थानी नसण्याची क्षणिक जाणीव
खरं सुख केव्हा होतं?
जेव्हा ‘मी’ क्षणभर विसरतो.
संगीत ऐकताना मी नसतो, संगीत असतं.
प्रेमात मी नसतो, फक्त अनुभूती असते.
ध्यानात मी नसतो, फक्त शांतता असते.
म्हणून वेदांत म्हणतो—
सुख हे ‘मी’च्या अनुपस्थितीत निर्माण होतं.
अहंकार विरघळला की मन नाचायला लागतं.
३. दुःख म्हणजे मी विस्फारलेला असणं
दुःखाचा बीजही हाच—
जिथे मी वाढतो, तिथे दुःख उगवतं.
‘माझं हक्क’, ‘माझी भावना’, ‘माझी इज्जत’,
‘माझा अपमान’, ‘माझी भीती’, ‘माझं भवितव्य’…
हा ‘मी’ जितका घनदाट तितके दुःख जास्त.
दुःख म्हणजे मी-भावनेची घट्ट पकड.
४. सुख-दुःख कोण देतं?
घटना नाहीत…
लोक नाहीत…
देव नाही…
नशिब नाही…
हे सर्व फक्त बहाने.
सुख-दुःख देतो तो आपल्यातील मीचा आकार.
‘मी’ आक्रसला की मन हलकं,
‘मी’ फुगला की मन भारी.
५. मरण-सुख-दुःख हे सर्व एखाद्या नाटकासारखं
तुम्ही ‘मी नाही’ या दृष्टीने जग बघायला लागलात की एक विचित्र पण शांत करणारी गोष्ट कळते—
जन्म, मरण, आनंद, दु:ख, सन्मान, अपमान…
या सर्व घटना एखाद्या चित्रपटासारख्या वाटायला लागतात.
चित्रपटातल्या घटना खऱ्यासारख्या दिसतात,
पण पडद्यामागे पडदा कायम शांत असतो.
आपलं चैतन्य हेच ते पडद्यामागचं शांत मूलस्थान.
त्यावर जीवन घडतं, तुटतं, पुन्हा उभं राहतं,
पण चैतन्याला त्याचा ना स्पर्श, ना ओरखडा.
Comments
Post a Comment