कर्तृत्वाची जाणीव आणि नैतिक जबाबदारी

    

    

माणूस अध्यात्माची भाषा सहज बोलतो—

अहं ब्रह्मास्मि, मी आत्मा आहे, मी साक्षी आहे असे म्हणतो.

पण ही वाक्यं जर केवळ दिलासादायक घोषवाक्यं ठरली,

तर त्यांचा उपयोग आत्मोन्नतीऐवजी पलायनासाठीच होतो.

आजच्या मंत्रात एक कठोर पण मुक्त करणारा विचार सांगितला आहे—

मीच ब्रह्म आहे, मीच ईश्वर आहे.

आणि म्हणूनच

मी माझ्या प्रत्येक कृत्याला जबाबदार आहे.

हा मी म्हणजे मन नव्हे,

हा मी म्हणजे इंद्रिये नव्हेत,

हा मी म्हणजे बुद्धीही नव्हे—

हा मी म्हणजे जिवात्मा.

इंद्रिये कृती करतात,

मन इच्छा निर्माण करतं,

बुद्धी त्याला तर्क देते;

पण या सगळ्यांना करून घेणारा जिवात्मा असतो.

म्हणूनच नैतिकदृष्ट्या

करणाऱ्यापेक्षा करवून घेणारा अधिक जबाबदार ठरतो.

बाह्य जगात आपण हे सहज मान्य करतो.

एखाद्याने खून केला, तर खून करणारा दोषी ठरतोच;

पण खून करवून घेणारा अधिक गंभीर गुन्हेगार मानला जातो.

कारण निर्णय त्याचा असतो—

हात दुसऱ्याचा असला तरी बुद्धीमागचा संकेत त्याचा असतो.

योगसूत्र हे सत्य थेट सांगतं—

कर्ता, करविता आणि अनुमोदन देणारा—

हे तिघेही कर्माचे भागीदार आहेत.

म्हणजेच

फक्त कृती करणं नाही,

तर कृती घडू देणं आणि

तिला मुकसंमती देणं सुद्धा कर्मच आहे.

या विचाराची तीव्र अभिव्यक्ती वेणीसंहार नाटकात दिसते.

द्रोणाचार्यांच्या वधानंतर अश्वत्थामा म्हणतो—

“माझ्या पित्याला मारणारे,

त्याला अनुमोदन देणारे

आणि हे घडताना तटस्थ राहणारे—

हे सगळेच दोषी आहेत.”

ही केवळ सूडभावना नाही;

हा कर्तृत्वाचा नैतिक हिशेब आहे.

यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते—

जिवात्मा साक्षी नाही,

तो कर्ता आहे.

मन, बुद्धी, इंद्रिये आणि आत्मा—

या चौघांमध्ये अंतिम निर्णय आत्म्याचा असतो.

म्हणूनच अध्यात्म फक्त

अहं ब्रह्मास्मि इथे थांबत नाही.

त्याला पुढे म्हणावं लागतं—

अहं कर्तास्मि.

मी ब्रह्म आहे,

म्हणून मी जबाबदार आहे.

ही जाणीव माणसाला झाली,

तर तो दुसऱ्यावर दोष टाकणं थांबवतो.

“मन वाईट आहे”,

“परिस्थितीच अशी होती”,

“समाज जबाबदार आहे”

अशी कारणं आपोआप गळून पडतात.

आणि तेव्हाच जीवन

कर्मप्रधान न राहता

जाणीवप्रधान बनतं.

हीच आत्ममीमांसेची खरी सुरुवात आहे.