तत्त्वज्ञानाचे एक साहस — हंसः ते अहं ब्रह्मास्मि

या मंत्रात आत्म्याचं वर्णन केवळ वैयक्तिक पातळीवरच नाही, तर सामाजिक पातळीवरचंही मोठं शिक्षण दडलेलं आहे. 

निर-क्षीर परीक्षा — दूध आणि पाणी वेगळं ओळखण्याची क्षमता — ही फक्त मानवी योनीतच शक्य आहे. म्हणूनच जिवात्म्याला हंसः म्हटलं जातं. गाढव, घोडा, बैल यांना ही परीक्षा करता येत नाही. Animal life आणि Human life यांच्यातला खरा फरक हाच आहे — विवेक.

हंसः या शब्दाचा उच्चार बारकाईने पाहिला, तर तो अहं सः असा ऐकू येतो. त्यातला ‘अ’ गळून पडला की हंसः उरतो. सः म्हणजे तो — भगवंत. “ते ब्रह्म मी आहे” हे जाणून घेण्याची शक्ती मानवी बुद्धीत आहे. म्हणूनच माणूस पशुपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

म्हणून माणसाच्या भोजनात आणि पशूच्या भोजनात फरक असला पाहिजे. माणसाने जेवणापूर्वी मंत्र उच्चारावा, कारण शेवटी आपल्याला हीच अनुभूती घ्यायची आहे — ब्रह्म सच्चिदानंद आहे आणि मीही सच्चिदानंदरूप आहे.

 चिदानंदरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम्

ही केवळ ओळ नाही; ही एक गर्जना आहे. मी नेहमी सांगतो — तत्त्वज्ञानाने जर एखादं साहस केलं असेल, तर ते हेच आहे.

पहिलं साहस — ब्रह्माचं मनुष्यीकरण.

ज्याने पर्वत, समुद्र, आकाश, ग्रह-तारे निर्माण केले — त्यालाच मानवी आकार देणं — हे अत्यंत धाडसी आहे. परमेश्वराच्या असीम शक्तीला मानवाने साकार रूप दिलं; हे तत्त्वज्ञानाचं एक मोठं साहस आहे.

दुसरं साहस — जीवाचं ब्रह्मीकरण.

“अहं ब्रह्मास्मि” — ही घोषणा भारतीय तत्त्वज्ञानाने दिली. रविवारी सकाळी पाठशाळेत बसून आपण हे घोकतो; पण बाहेर पडताच विसरतो. कारण तीन तास रांगेत उभं राहून अर्धा लिटर रॉकेलही मिळत नाही, मग आपण ब्रह्म कसे असू? मनुष्याचं ब्रह्मीकरण हे साहसच आहे.

पण या साहसामागे फार मोठा हेतू आहे. सुरुवातीला आपण ज्या मंत्राचं पारायण केलं, तो पाहा —

 ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते |

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ||

अर्थ स्पष्ट आहे — तूही पूर्ण आहेस आणि मीही पूर्ण आहे.

आपली विद्वत्ता वस्तुनिष्ठ आहे. अधिक पुस्तकं वाचली, तर विद्वान म्हणतात. खिशात नोटा असल्या, तर धनवान म्हणतात. चार लोक मागे असले, तर लोकमान्यता म्हणतात. हा सगळा मोठेपणा दुसऱ्यावर अवलंबून आहे.

पण या सगळ्यांपलीकडे एक स्वतंत्र मोठेपणा आहे — तो रात्री बारा वाजता झोपल्यावर कळतो. तेव्हा विद्या नसते, वित्त नसतं, माणसंही नसतात. तरीही आपण सुखी असतो. म्हणजे सुखासाठी वस्तूंची गरज नाही.

झोपेत ना माणसं भेटतात, ना अन्न मिळतं, ना संगीत, ना दृश्य. तरीही सकाळी उठल्यावर आपण म्हणतो — “आज फार सुखात झोपलो.” हे सुख विषयजन्य नाही; ते स्वरूपजन्य आहे.

यावरूनच समजलं पाहिजे — मी तोच आहे. अहं ब्रह्मास्मि.

मात्र येथे सूक्ष्म भेद आहे. ब्रह्मत्व वेगळं आणि ईश्वरत्व वेगळं.

निर्गुण, निराकार — ते ब्रह्म.

निग्रह-अनुग्रह समर्थ — तो ईश्वर.

ज्याला आवड-नावड आहे, तो भगवान.

ज्याला कोणतीही आवड-नावड नाही, ते ब्रह्म.

मी ब्रह्मही आहे आणि ईश्वरही आहे — हे सतत ध्यानात ठेवायचं.

नाम → मौन → माधुर्य

विकारांचा पडदा → हंसविवेक

हंसः → परमहंस → अहं ब्रह्मास्मि

वस्तुनिष्ठ सुख → स्वरूपजन्य आनंद