माधुर्याची परिपक्वता — नामाचा गुप्त प्रवास

जुन्या काळी मुला‑मुलींची लहानपणीच लग्नं लावली जात. बारा वर्षांचा मुलगा आणि आठ वर्षांची मुलगी — दोघं एकाच अळीत राहत, एकत्र सागरगोटे खेळत. त्या वयात खेळता‑खेळता मुलगी सहजपणे, नि:संकोचपणे हाक मारायची — “अरे शंकर!” कारण पती म्हणजे काय, त्या नात्याची गरज काय, त्यातली मोहकता काय — याची तिला तेव्हा कल्पनाच नसायची.

पण तीच मुलगी जेव्हा अठरा वर्षांची होते, तेव्हा त्या नात्याचा अर्थ तिच्या मनाला उमगतो. पतीपणाची गरज, त्यातला गोडवा, त्यातली मर्यादा — सगळं कळायला लागतं. आणि तेव्हाच तिच्या मुखातून “अरे शंकर” असे शब्द कधीच निघत नाहीत. नाव तेच असतं, पण संबोधन बदलून जातं. कारण प्रेम परिपक्व झालेलं असतं.

अगदी असंच अध्यात्मातही घडतं. जोपर्यंत “भगवंत म्हणजे काय, तो माझा कोण आहे” याची उमज पडत नाही, तोपर्यंत माणूस मोठ्या मोठ्याने नाम घेत बसतो — “श्रीराम जय राम जय जय राम!” पण जेव्हा त्याला आतून कळतं — “प्रभू माझा पती आहे. गतिर्भर्ता प्रभू: साक्षी…” — तेव्हा नामस्मरणातली माधुरी उमगते.

शारीरिक दृष्ट्या माणूस अठरा वर्षांचा झाला, तरी अध्यात्मिक दृष्ट्या आपण अजून दोन‑चार वर्षांचेच असतो. जेव्हा ही अध्यात्मिक परिपक्वता येते, तेव्हा परमेश्वराचं नाम गुपचूप घ्यावंसं वाटतं. तेव्हा नाम वाणीच्या वाटे बाहेर येत नाही; ते हृदयातल्या हृदयातच विरतं. सुगंधाची जाणीव झाली की फूल उघडपणे दाखवावं लागत नाही. त्यालाच उपांशी जप म्हणतात.

परमेश्वराचं नाव गोड वाटायला लागलं, की त्याचं रूपही गोड वाटतं; त्याचे विचारही गोड वाटतात; त्याचं सगळंच मधुर वाटायला लागतं. म्हणूनच आपल्या संतांनी पंढरपूरात जाऊन विठ्ठलाचं दर्शन घेतलं, तेव्हा ते म्हणाले —

“गोड तुझे रूप, गोड तुझे नाम…”

खरं पाहिलं तर पंढरपूरच्या मूर्तीपेक्षा अधिक देखण्या मूर्ती जगात असतील. “विठ्ठल” या नावातही काय विशेष? एक साधं जोडाक्षरच. पण तरीही ते नाव संतांना मधुर वाटलं. कारण गोडवा मूर्तीत नव्हता, नावात नव्हता — तो नात्यात होता.

हीच प्रेमाची खूण आहे. भगवंतावरचं प्रेम वाढलं, की त्याचा जप मधुर वाटायला लागतो. आणि असा जप सुरू झाला, की परमेश्वरही त्याची वाट पाहत असतो. असा जप पक्का झाला, तर हा व्यक्त भगवंत आपल्यासमोर उभा राहतो. दडलेला असेल, तर तो प्रगट होतो.

मधला पडदा मात्र आपण आपल्या हाताने दूर करू शकत नाही. तो पडदा भगवंतच दूर करतो. कारण हे सगळं त्या नटखट परमेश्वराचंच नाटक आहे.

हा पडदा म्हणजे विकार. जीव आणि शिव यांच्या मध्ये विकारांचा पडदा आहे. तो बाजूला सारायची ताकद जीवापाशी नाही. पण जेव्हा जीवाच्या अंतःकरणात भगवंताविषयी तीव्र उत्कंठा जागृत होते, आणि भगवंतालाही तितकीच उत्कंठा वाटू लागते — तेव्हा तो स्वतःहून तो पडदा दूर करतो.

म्हणून असं जीवन बनलं पाहिजे, की भगवंतालाही आपल्याकडे ओढ वाटावी. आपलं परमेश्वरावरचं प्रेम वाढेल, तेव्हाच तो स्वतःचा पडदा दूर करेल. ज्याला असा परमेश्वर मिळतो, त्याच्या आयुष्यात शोक उरत नाही. तो इथेच जीवनमुक्त होऊन जातो.

विकारांचा पडदा

भगवंत दूर नाही, दिसत नाही इतकंच.

जीव आणि शिव यांच्या मध्ये अंतर नाही, आहे तो फक्त विकारांचा पडदा.

हा पडदा जीवाने उभा केला आहे, पण तो जीवाच्या बळावर बाजूला सारता येत नाही. कारण हातही विकारांचेच, आणि डोळेही.

राग, लोभ, भय, मोह— हे सगळे दोरे मिळून हा पडदा विणलेला आहे. म्हणून ओढून फाडायचा प्रयत्न केला, तर तो अधिक घट्ट बसतो.

हा पडदा ज्ञानाने हटत नाही, तर्कानेही नाही. तो वितळतो फक्त उत्कंठेने.

जेव्हा जीवाच्या अंतःकरणात “मला तू हवाच आहेस” ही आर्त हाक उमटते, आणि त्याच क्षणी

भगवंताच्याही अंतःकरणात “मला तू हवाच आहेस”

हीच ओढ जागते—

तेव्हा पडदा काढला जात नाही, तो आपोआप गळून पडतो.

कारण पडदा दूर करणारा जीव नाही, भगवंतच असतो.

आणि पडदा गळून पडला की काही नवीन दिसत नाही— तेच जुनं, नेहमीच उपस्थित असलेलं सत्य प्रकट होतं.

तेव्हा शोक राहत नाही, साधना उरत नाही, शोध संपतो.

उरतो तो पडद्याआड कधीच नसलेला परमेश्वर.