“कर्तव्याच्या पलीकडचं कर्तव्य — स्वरूपाचं स्मरण”

आपण आयुष्यभर जे “कर्तव्य” म्हणतो, ते खरं तर जगाने ठरवलेले असते.

पित्याचं कर्तव्य, पुत्राचं कर्तव्य, पतीचं कर्तव्य, नागरिकाचं कर्तव्य, साधकाचं कर्तव्य —

या सर्व नावांमागे एकच सूत्र लपलेलं असतं —

“मी काहीतरी करतो आहे.”

हाच ‘कर्तेपणा’ आत्मशांतीचा सर्वात मोठा अडसर आहे.

झोपेत आपण काहीच करत नाही — तरीही आपण असतो.

आपण ‘असणं’ या स्वरूपात असतो.

ते ‘असणं’च खरं कर्तव्य आहे.

ते कर्तव्य कुठल्याही प्रयत्नाने होत नाही —

ते आपोआप असतं, जसं अस्तित्व स्वतः असतं.

जागेपणी मात्र आपण स्वतःभोवती जबाबदाऱ्यांची, अपेक्षांची, नात्यांची, कल्पनांची भिंत उभी करतो.

त्या भिंतीमुळे आपण जग पाहतो, पण स्वतःला हरवतो.

म्हणूनच माणूस झोपेत शांत असतो आणि जागेपणी थकलेला.

‘कर्तव्य’ या शब्दाचा पुनर्विचार करायला हवा.

कर्तव्य म्हणजे “स्वरूपात राहून केलेली कृती” —

जी अहंभावाशिवाय होते, जी कर्तेपणाने नव्हे तर करुणेने होते.

स्वरूपात राहणं हेच खरं कर्तव्य आहे.

त्या स्थितीतून केलेलं प्रत्येक कर्म हे कर्तव्याचं पालन नसून स्वरूपाचं प्रकटणं असतं.

तेव्हा पिता असो वा पुत्र, शिक्षक असो वा शिष्य —

कृती सर्व एकाच चेतनेतून घडत असते.

भगवद्गीतेत भगवान म्हणतात —

 “स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः।”

— (गीता १८.४६)

आपल्या कर्मातून, पण स्वरूपाला अर्पण करून माणूस सिद्धी प्राप्त करतो.

यात गाभा असा आहे की कर्म सोडायचं नाही, पण कर्तेपणा सोडायचा.

ज्याप्रमाणे झोपेत सर्व भूमिका विसरून आपण शांत असतो,

तसंच जागेपणीही त्या भूमिकांमध्ये राहून, त्यांचा भार न वाहता,

“मी स्वरूपात आहे” या जाणिवेत राहायचं — हेच कर्तव्याच्या पलीकडचं कर्तव्य.