स्वाध्यायाचा अलंकार औपनिषदीय तत्त्वज्ञान

         

कधी आपण मनाला थोडी विश्रांती दिली आहे का? असा एक तास काढा, जिथे ना कोणता व्यवहार असेल, ना काही विचारांची घालमेल – विवेकही नाही, आणि त्यातून येणारा अविवेकही नाही. म्हणजे अगदी मोकळं माणूसपण! जर माणूस असा एक तास स्वतःसाठी काढून बसला, तर त्याच्या मनात किती टवटवीतपणा येईल, किती शांतता येईल?

या मोकळेपणातूनच तो माणूस पुन्हा व्यवहारात शिरायला तयार होतो. नाहीतर नेहमीच्या व्यापातून तो थकून गेलेला असतो. हेच तर औपनिषदीय तत्त्वज्ञान शिकवतं – मृत्यूप्रदत्त आणि सनातन अशा शाश्वत सत्याची जाणीव.

काही लोक विचारतात, “तत्त्वज्ञानाचं काय उपयोग? ते तर मेल्यावरच लागतं ना?”

पण खरं तर तत्त्वज्ञान जिवंतपणीच गरजेचं असतं. कारण ते माणसाला जगण्याचा अर्थ देतं, दृष्टी देते. म्हणूनच उपनिषदांमध्ये म्हटलं आहे, “ब्रह्मलोके महीयते” – जो शहाणा आहे, जो विचार करतो, तो इहलोकात आणि परलोकातही सन्मान पावतो.

आपण सतत धावपळीत असतो. पण दररोजच्या गडबडीतून फक्त पंधरा मिनिटं तरी मन रिकामं ठेवायला हवं. उदा. रविवारी सकाळी साडेनऊ वाजता ठरवावं की, हा एक तास मी कोणत्याही व्यवहारापासून दूर राहणार. तेव्हा कोणीतरी आग्रहाने सांगेल, “आज साखरपुडा आहे, तुम्ही जरूर या.”

त्याला स्पष्टपणे सांगता आलं पाहिजे, “साडेनऊ ते साडेदहा मी येऊ शकणार नाही.” हे सांगणं म्हणजे अहंकार नव्हे, तर स्वसंवादासाठी आवश्यक असलेली प्रामाणिकता आहे.

कारण स्वाध्याय हे दुसऱ्यांना दाखवण्यासाठी नसतो – तो स्वतःच्या मनाशी केलेला संवाद असतो.

जेव्हा माणूस अशा एका तासासाठी व्यवहारापासून बाजूला बसतो, तेव्हा तो मनाशी म्हणू शकतो – “सत्यमेव जयते”.

सत्याचा जय असो, सौंदर्याचा जय असो, प्रेम, परोपकार, भावना आणि स्वाभिमानी विचारांचा जय असो!

हे सगळं नाचिकेताने यमाशी केलेल्या संवादात दिसतं – सत्याचं तेज, सृष्टीचं सौंदर्य, आत्म्याचं गूढ, भक्तीची कोमलता, आणि मृत्यूचंही एक विलक्षण गूढ सौंदर्य.

जो माणूस हे ऐकतो आणि समजून घेतो, तो “ब्रह्मलोके महीयते” – म्हणजे या संपूर्ण जगात सन्मान पावतो. कारण त्याने स्वतःला समजून घेतलेलं असतं.