Inner Feelings

        

 

श्रेष्ठ पुरुष 'वृत्तीचा महान' असला पाहिजे. तो विश्वधारक असला पाहिजे; केवळ स्वोध्दारक नको. परमेश्वराच मला कधी दर्शन होईल? अशी वृत्ती कामाची नाही. 'मला भगवंताचे रूप उशिरा पाहायला मिळालं तरी चालेल, पण भगवंता सर्वांना तुझ रूप दाखव.' अशी महान वृत्ती असली पाहिजे.

    

प्रल्हादाला भगवंताने विचारलं, 'चल तुला यायचं आहे का वैकुंठाला?' तेव्हा प्रल्हाद म्हणाला, 'देवा! तुम्ही सगळ्यांना घेऊन जाल?' यात याच्यात प्रल्हादाचा भाव आहे. 'मी सगळ्या विश्वाला वरती घेऊन जाईन' हा त्याच्या भक्तीतला भाव होता. त्यालाही कल्पना होते की, जगातला एकही माणूस असा सहजासहजी मुक्त होणार नाही, पण तरीही माझा प्रयत्न जगातल्या प्रत्येक माणसाचा उद्धार करण्यासाठीच असेल, केवळ स्वतःसाठी नाही, ही प्रल्हादाची अंतरीक भावना आहे.

    

त्याचप्रमाणे 'अंतकरणाची उदारता' हा पाचवा अलंकार आहे. जो माणूस भक्त असतो तो अंतकरणाचा उदार असतो. तो उदारपणे दुसऱ्यांना म्हणतो, 'अरे घ्या तुम्ही! त्यात काय मोठंसं? मला खायला मिळालंय तितक पुरेसा आहे. बाकीच सगळं तुम्ही घ्या.' अशा प्रकारे त्यांचं जीवन सिंहासारखा असतं. सिंहाला त्याच्या पोटापुरतं मिळालं की तो बाकीचं सगळं दुसऱ्यांना देऊन टाकतो. उद्या सकाळचा तो विचार करत बसत नाही. तसा हा माणूस अंतकरणाचा उदार असतो. भक्त आणि संत जितके उदार असतात एवढा भगवंत पण उदार असेल असं मात्र समजू नका. नामदेव महाराज सांगतात, 'देवा! कोण म्हणतं की तू उदार आहेस म्हणून?'

 

घेसी तेव्हा देसी ऐसा अससी उदार|

 काय रोधू देवा तुमचे कृपणाचे द्वार||

   

' देवा! तुझ्यासारखा कंजूस या जगात कोणी जन्माला तरी आलेला असेल का? आमच्यासारख्या माणूस सुद्धा शेजाऱ्याला सहज चहा पाजतो. पण देवा! तुझ्या हातून इतक्या सहज कोणतीच गोष्ट मिळत नाही. 'आधी कर्म दाखव आणि नंतर घे. नाहीतर मिळणार नाही.' घेसी तेव्हा देसी ऐसा अससी उदार| अरे भगवंता! तू उदार कसला? आधी घेतोस आणि नंतरच देतोस. असं आहे तुझ औदार्य! अरे याला काय औदार्य म्हणायचं? संत उदार आहेत. परंतु उदरांचा राणा म्हणावीसी आपणा| सांग त्वां कवणा काय दिले|| आपणा काय दिले काही घेतल्याशिवाय तू कोणाला काही दिल असेल तर बोल!' देवाला असा जाब विचारणारा माणूस अंतकरणाचा किती उदार असेल! 'अंतकरणाची उदारता' हा पाचवा अलंकार आहे.

1. विचारांचा निर्मळपणा – अंतर्मनात कोणताही स्वार्थ, द्वेष किंवा कपट न ठेवता सर्वांच्या भल्याचा विचार करणं.

विचारांचा निर्मळपणा

श्रेष्ठ पुरुष केवळ क्रियांनी नव्हे, तर विचारांनीही निर्मळ असतो. त्याच्या अंतःकरणात कोणतीही घाण नसते—स्वार्थ, द्वेष, हेवा, मत्सर यांना तिथे थारा नसतो. त्याचे विचार केवळ स्वतःपुरते मर्यादित नसतात. 'माझं कसं होईल?' हा प्रश्न त्याच्या डोक्यात फारसा टिकत नाही. त्याऐवजी 'सर्वांचं भलं कसं होईल?' हेच त्याचे चिंतन असते.

जसे स्वच्छ पाणी सर्वांना तहान भागवण्यासाठी वाहते, तसा हा श्रेष्ठ पुरुष आपल्या निर्मळ विचारांतून समाजाच्या तहानलेल्या आत्म्यांना शांत करतो. याच्या चिंतनातून कोणावरही आरोप, द्वेष, तिरस्कार यांचे अंशही उमटत नाहीत.

श्रीराम, श्रीकृष्ण किंवा बुद्ध, या सर्वांनी संकटातसुद्धा विचारांची निर्मळता कधीही सोडली नाही. रामाने रावणासारख्या शत्रूविरुद्धही 'युद्धाचं शास्त्र' पाळलं. कृष्णाने शिशुपालाच्या शंभर अपराधांवर संयम ठेवला. हेच विचारांचे पावित्र्य त्यांच्या चरित्राचं तेज बनलं.

विचार निर्मळ असले की कृतीही निर्मळ होते. मग वाणी सुसंस्कृत होते आणि हृदय प्रसन्न. असा माणूस जेव्हा विचारतो—'हे माझ्यामुळे कोणाचं हित झालं?'—तेव्हा त्या प्रश्नातही त्याचं पावित्र्य दिसून येतं.

'विचारांचा निर्मळपणा' हे श्रेष्ठ पुरुषाचं सौंदर्य आहे, कारण तो केवळ बघणाऱ्याचं नाही, तर समजणाऱ्याचं हृदयही स्वच्छ करतो.

2. वाणीची मधुरता – आपल्या शब्दांनी इतरांना आधार, दिलासा आणि उमेद देणं. वाणी म्हणजे केवळ अभिव्यक्ती नसून संस्कारांचं माध्यम.

वाणीची मधुरता

श्रेष्ठ पुरुषाच्या वाणीमध्ये सत्तेचा गर्व नसतो, तर समजुतीचा गोडवा असतो. त्याचे शब्द तलवारीसारखे कापणारे नसतात; ते फुलांसारखे फुलणारे, जखमांवर मलम ठेवणारे असतात. अशी वाणी कुणालाही कमी करत नाही, उलट त्याला स्वतःच्या मोठेपणाची जाणीव करून देते.

'वचने काळजे पाहिजे' – असं संत तुकाराम महाराजांनी म्हटलं आहे. कारण वाणी ही केवळ संवादाचं साधन नसून, ती अंतःकरणाची आरशासारखी आहे. जसं अंतःकरण तसं शब्द. आणि जसं शब्द तसाच त्याचा परिणाम. म्हणून श्रेष्ठ पुरुष बोलण्याआधी मनाशी तपासतो – "हे शब्द मी ऐकले असते, तर मला कसं वाटलं असतं?"

मधुर वाणीचा अर्थ गोडगोड बोलणं नाही; तर योग्य प्रसंगी योग्य शब्द वापरणं, आणि कठोर सत्यही सहानुभूतीने सांगणं हा त्यातला खरा गोडवा. संत एकनाथ महाराज म्हणतात – “ऐक्याचे बोल बोलावे जिकडे तिकडे।” हीच ती वाणी जी विभाजन करत नाही, समेट घडवते.

श्रेष्ठ पुरुषाची वाणी एखाद्या ऋषीसारखी असते – जिथे शब्द अल्प असतात, पण अर्थ गहिरा. त्याच्या एका वाक्याने माणसाचं मन उलगडतं, विचार बदलतात, जीवनाला दिशा मिळते.

वाणीची मधुरता ही केवळ संवादशैली नव्हे, ती अंतःकरणाच्या प्रगल्भतेची आणि सहवेदनेची झलक असते. म्हणूनच, 'वाणीची मधुरता' हा सातवा अलंकार श्रेष्ठ पुरुषाच्या जीवनात असतोच असतो.

3. सेवेची तत्परता – कुणी सांगण्याआधीच दुसऱ्याच्या गरजा ओळखून मदतीला धावणं ही खरी भक्ती.

सेवेची तत्परता

श्रेष्ठ पुरुषाची ओळख त्याच्या अधिकारातून नव्हे, तर त्याच्या सेवेच्या वृत्तीतून होते. तो कुणी विचारेल तेव्हाच मदतीला जात नाही; तो कोणी विचारण्याआधीच धावतो. त्याला सेवा ही कृती नसून स्वभाव वाटते.

जिथे दुसरे "हे माझं काम नाही" असं म्हणतात, तिथे श्रेष्ठ पुरुष म्हणतो, "हे आपलं कर्तव्य आहे." कारण त्याच्या दृष्टिकोनात ‘माझं-तुझं’ ही संकल्पनाच नसते. तो स्वतःला केवळ एक सेवक मानतो – परमेश्वराच्या कार्यासाठी जगणारा.

भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण म्हणतात – "परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्। धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥" – ही ईश्वराची सेवा-वृत्तीच तर आहे. जिथे अन्याय, दु:ख, भ्रम आहे, तिथे तो धावून येतो. श्रेष्ठ पुरुष हाच भाव मनात ठेवून सेवा करतो. त्याचं जीवन म्हणजे चालतंफिरतं 'यज्ञ' असतो – केवळ दुसऱ्यांसाठी वाहिलेलं.

संत गाडगेबाबा, संत तुकडोजी महाराज, मदर तेरेसा – यांचं कार्य त्यांच्या शब्दांमधून नव्हे, तर त्यांच्या सेवा-वृत्तीमधून बोलतं झालं. ते कुणाला उपदेश करत नव्हते, पण त्यांचं जीवनच उपदेश होतं.

'सेवेची तत्परता' म्हणजे दया, करुणा, आणि कृती यांचं त्रिसूत्री संयोजन. ही तत्परता हृदयातून येते – योजना किंवा प्रसिद्धी यासाठी नव्हे, तर केवळ जगात थोडं जास्त माणुसकी वाढावी यासाठी.

श्रेष्ठ पुरुषाची सेवा ही त्याचा धर्म असते; त्याग नव्हे, कर्तव्य असतं. म्हणूनच, 'सेवेची तत्परता' हा आठवा अलंकार त्याच्या अंतःकरणाचं खरे सौंदर्य आहे.

4. स्वतःच्या मर्यादा ओळखणं – आत्मचिंतन करत राहणं आणि आपली उणीव स्वीकारून प्रगतीसाठी सजग असणं.

स्वतःच्या मर्यादा ओळखणं

श्रेष्ठ पुरुष हा स्वतःला सर्वज्ञ, सर्वसमर्थ समजत नाही; तो आपली मर्यादा ओळखतो. 'माझं ज्ञान अपूर्ण आहे, माझं आकलन मर्यादित आहे' ही नम्र कबुली त्याच्या अंतःकरणातील परिपक्वतेची ओळख असते.

तो स्वतःवर प्रेम करतो, पण गर्व करत नाही. तो आत्मविश्वास ठेवतो, पण अहंकार वाढवून घेत नाही. कारण त्याला ठाऊक असतं – मी जितकं जाणतो, त्यापेक्षा कितीतरी अधिक अजाण आहे. ही भावना त्याला शिकण्यासाठी सदैव सज्ज ठेवते.

संत तुकाराम म्हणतात –

"माझे म्यां थोडे अवगुण| तरी केला पावन कृष्णा||"

तुकाराम आपले दोषही स्वीकारतात, पण त्याच वेळी त्यांचा भक्तीवरील विश्वासही ठाम असतो. हीच स्वतःच्या मर्यादा ओळखण्याची आणि तरीही प्रगतीकडे वाटचाल करत राहण्याची खरी वृत्ती.

आपली मर्यादा ओळखणं म्हणजे मागे पडणं नव्हे; ती आहे आत्मचिंतनाची सुरुवात. जे स्वतःच्या मर्यादांना ओळखतात, तेच इतरांच्या सामर्थ्याचंही कौतुक करू शकतात. आणि म्हणूनच, अशा व्यक्तींच्या सहवासात कुणालाही लाज वाटत नाही, भीती वाटत नाही—तर समाधान आणि प्रेरणा मिळते.

‘स्वतःच्या मर्यादा ओळखणं’ हे स्वतःला खाली पाहणं नव्हे, तर उंच जाण्याची खरी तयारी असते. म्हणूनच, हा नववा अलंकार श्रेष्ठ पुरुषाच्या अंतःकरणाला अधिक मानवी, अधिक तेजस्वी करतो.

5. सहानुभूतीची समृद्धी – इतरांच्या दुःखात स्वतःचं हृदय भिजवणं आणि त्यात सहभाग घेणं.

सहानुभूतीची समृद्धी

श्रेष्ठ पुरुष केवळ इतरांच्या वेदना ‘पाहत’ नाही; तो त्या ‘अनुभवतो’. सहानुभूती म्हणजे केवळ दुसऱ्याबद्दल सहवेदना व्यक्त करणं नव्हे, तर स्वतःच्या अंतःकरणाला दुसऱ्याच्या दुःखाशी जोडून घेणं. ही भावना कुठल्याही ग्रंथातून येत नाही—ती स्वतःच्या हृदयाच्या खोल भागातून उगम पावते.

सहानुभूतीचा अर्थ ‘दया’ नव्हे. दया वरून खाली बघते, सहानुभूती बरोबरीनं चालते. ज्या माणसाच्या डोळ्यांत इतरांच्या अश्रूंचा प्रतिबिंब उमटतो, तो सहानुभूतीनं समृद्ध असतो. त्याचं ऐकणंही उपचार बनतं, आणि त्याचं मौनही आधार वाटतं.

श्रीराम वनवासात जाताना अयोध्येतील सामान्य जनतेच्या व्यथाही आपल्या वेदनेत सामील करतो. त्याचं दुःख केवळ वैयक्तिक नाही, तर सार्वत्रिक असतं. म्हणूनच त्याचं चरित्र 'मर्यादा' असूनही, 'समता'चा अनुभव देतं.

लं

संत नरहरी सोनार असोत, ज्यांनी अस्पृश्य भक्तासाठी विठ्ठलाचं दर्शन थांबवलं, किंवा महात्मा गांधी, ज्यांनी ‘हरिजन’ या शब्दातून उपेक्षितांचा आत्मसन्मान जागवला—ही सगळी उदाहरणं सहानुभूतीने समृद्ध अंतःकरणाचीच.

सहानुभूती ही कमकुवतपणाचं लक्षण नसून, ती सर्वात मोठं बळ असतं—कारण ती माणसामाणसांमधली दरी भरून काढते. म्हणूनच, 'सहानुभूतीची समृद्धी' हा श्रेष्ठ पुरुषाच्या अंतःकरणातील दहावा अलंकार ठरतो—जो त्याला केवळ ज्ञानी नव्हे, तर खरोखर माणूस बनवतो.

हे अलंकारही 'श्रेष्ठ पुरुष' घडवणारे ठरू शकतात.