परोपकाराची विटंबना

"दुसऱ्यासाठी काही तरी केलं की, लगेच प्रश्न निर्माण होतो – 'तुला काय हवंय?'

नि मग, परोपकार करतानाही मनात संदेहाची सावली पडते."

परोपकार – म्हणजे दुसऱ्यासाठी नि:स्वार्थ भावनेने काही करणं – ही मानवतेच्या मूलभूत संकल्पनांपैकी एक. पण आज त्यालाही शंकेचं आणि स्वार्थाचं गालबोट लागलेलं आहे.

एखादा कुणासाठी काही करतो, तर लगेच विचारलं जातं – "का केलं?", "काय मिळणार होतं?", "तुझं काय उद्दिष्ट होतं?"

आणि त्याच क्षणी परोपकाराच्या पवित्रतेवर पहिला डाग पडतो.

स्वतःहून केलेलं उपकारही संशयास्पद?

माणसाला एक भावना असते – दुसऱ्याच्या दुखण्यात थोडं सामील व्हावं, त्याला मदतीचा हात द्यावा. पण हे करताना आता सावधगिरी बाळगावी लागते. कारण मदत मागितली गेली नाही, आणि तुम्ही पुढे झालात, तर लोक म्हणतात – "इतकं करायची काय गरज होती?"

आणि जर मदतीमागे तुमच्या कोणत्यातरी वैयक्तिक हेतूचा आभास निर्माण झाला, तर समजलं – "हे सगळं स्वार्थासाठीच!"

उपेक्षा, अविश्वास आणि उपहास – परोपकाराची आधुनिक किंमत

कधी एखादा उद्योगपती शाळा उभ्या करतो, अनाथालय चालवतो, ग्रामीण भागात मदत पुरवतो.

त्यावर समाजात प्रतिक्रिया काय येते? –

"पैसा होता म्हणून केलं. त्याचं नाव व्हावं म्हणून केलं. टॅक्स बचतीसाठी असे प्रकल्प करतात!"

म्हणजे 'परमेश्वरी भावनेनं केलं' हे स्वीकारण्याची तयारीच नाही.

एखादा माणूस आत्मीयतेने कोणाच्या संकटात धावून जातो, तरी तो ‘थापा मारतोय’, ‘प्रतिमा उभी करतोय’, असं म्हणण्याची घाई होते.

कृतघ्नतेचं विष

परोपकाराचा सर्वात मोठा शत्रू कोण? तर तो आहे – कृतघ्नता.

ज्याच्या मदतीसाठी धावलो, तोच पुढे जाऊन म्हणतो – "त्यात काय मोठं केलं? ते त्याच्या हातात होतं म्हणून केलं."

मग त्यावेळी वाटतं, की आपण ‘करुणा’ नव्हे, तर ‘गैरसमज’ दिला.

मदत मागण्याची लाज, आणि स्वीकारण्याची गर्विष्ठता

आज मदत मागणं म्हणजे ‘कमकुवतपणा’ मानलं जातं.

आणि मदत स्वीकारणं म्हणजे ‘ऋणात बांधलं जाणं’.

या मानसिकतेमुळे परोपकाराचं मोल संपत चाललंय.

माणूस म्हणतो – "मी एकटाच सगळं करीन. कुणाची मदत नको."

आणि त्यामुळे परोपकारालाही नाकारलं जातं.

परंतु परोपकार नष्ट झाला का?

नाही.

परोपकार आजही आहे – तो शहारा देणाऱ्या शांततेत, कोणत्याही मोबदल्याशिवाय वाहणाऱ्या सेवाभावात, गुप्तपणे मदत करणाऱ्या हातात.

पण त्या हातांना समाजात आवाज मिळत नाही.

कारण त्यांचं वागणं ‘मोठ्या बातम्यां’सारखं नाही, त्यांचं देणं ‘फ्लॅश लाईट’खाली नाही.

आत्मपरीक्षण – आपण काय करतो?

आपण जेव्हा कुणासाठी काही करतो, तेव्हा आपली मन:स्थिती काय असते?

आपल्यालाही त्यातून काही मिळावं अशी सूक्ष्म इच्छा असते का?

आणि जेव्हा कुणी आपल्यासाठी काही करतो, तेव्हा आपण त्याचा आदर करतो की तपासणी?

हे विचार मनात येणं हीच परोपकाराच्या विटंबनेची सुरुवात असते.

विचार करण्याची गरज ही आहे की, आपण या विटंबनेचा भाग होतोय का?

समारोप

परोपकार म्हणजे फक्त देणं नाही, तर दुसऱ्याच्या वेदनेला आपली जागा देणं आहे.

त्याला तुच्छ समजणं, संशयाने पाहणं ही फक्त परोपकाराची नव्हे – तर माणुसकीचीही विटंबना आहे.

अंतिम विचार

> "स्वार्थाच्या काळोखात परोपकार हा कधीकधी एकमेव दीप असतो.

त्याच्या ज्योतीला शंका, उपहास आणि अवहेलनांनी विझवू नका."