कठोपनिषद

           

   

कठोपनिषदामध्ये जे तत्त्वज्ञान आहे त्यामध्ये नाचिकेत अग्नीची उपासना आहे आणि त्यानंतर सांगितलेलं आहे ते आत्मज्ञान आहे. या दोन गोष्टींमध्ये सतत अवगाहन केले पाहिजे आणि त्यात स्वतःला विसरून गेलं पाहिजे. तरच या जगात तेजस्वीतापूर्वक, शांतिपूर्वक आणि समाधानपूर्वक राहता येईल. नाहीतर ते शक्य नाही.

    

आपण या संसारात फिरतो तेव्हा पाहायला मिळतं की सत्याला सतत छळ सहन करावा लागतो. ते सगळं पाहिल्यावर आपल्याला असं पुष्कळदा वाटत असेल की. 'या जगात भागवंत आहे की नाही? सृष्टीमध्ये भगवंत असूच शकत नाही.' कारण का तर सत्याला किती छळ सहन करावा लागतो! खूप वेळा या जगात परोपकाराचा उपहास होतो आणि साधुत्वाला सुळावर चढवलेलं पाहायला मिळतं. जगात साधुत्वाची किंमतच नाही. इतकच नाही तर साधुत्वाचं अस्तित्व आहे की नाही याबद्दलच शंका निर्माण होते. म्हणून तर, उत्तर राम चरित मध्ये भवभूती म्हणतो की,

 

सर्वथा व्यवहर्तव्यं कुतो ह्यवचनीयता|

यथा स्रीणां तथा वाचा साधुत्वे दुर्जनो जन:||

    

या जगात साधुत्वाला सुळावर देण्यात येते आणि गरिबांचा धिक्कार केला जातो. त्यांना कुठल्याही ठिकाणी किंमत नाही. सौंदर्याची अक्षरशः बदनामी होते. इतका सुंदर सूर्योदय आणि सूर्यास्त रोज होत असतो, पण त्याच्याबद्दल माणसाच्या मनात उपेक्षा वृत्तीच दिसते. यासारखी सौंदर्याची बदनामी दुसरी कोणती असू शकते? जगामध्ये सौंदर्याची बदनामी होते आणि प्रेमाला तडफडत राहावं लागतं. असा आहे हा संसार!

   

अशा या संसारामध्ये माणसाने जर काही मूल्य छातीशी कौटाळली असतील, सोबत ठेवली असतील तर मूल्यांच्या सोबत येणारी संत्रस्तता माणसाला सतत सहन करावी लागते. तेव्हा तो अस्वस्थ होतो, निराश बनतो. या सगळ्यापासून दूर जाण्याचा प्रयत्न करतो. या जगात राहण्यासारखं काही नाही असं त्याला वाटतं. अशावेळी जर माणूस कठोपनिषदाकडे वळला तर हे जग कसा आहे हे सगळं विसरून जाईल की नाही?

नाचिकेताच्या कथेमध्ये दोन गोष्टी स्पष्ट होतात:

1. नित्य-अनित्य यातील विवेक: नाचिकेत यमाला विचारतो तेव्हा त्याचा प्रश्न आहे – मृत्यूनंतर आत्म्याचं काय होतं? आणि यम त्याला 'नचिकेताग्नि'सारख्या प्रतीकात्मक कर्ममार्गातून 'आत्मबोध' या ज्ञानमार्गापर्यंत नेतात. नाचिकेत अग्नी ही केवळ कर्माची प्रतिकृती नाही, तर ती जीवनातल्या नित्य गोष्टींकडे नेणारी तयारी आहे.

2. श्रेयो मार्ग आणि प्रेयो मार्ग: कठोपनिषद स्पष्टपणे सांगते – “श्रेयो हि श्रेय आभिप्सिनो याति, प्रेयो मन्दं याति” – माणूस जर श्रेयस मार्ग, म्हणजेच आत्मिक उन्नतीचा मार्ग निवडला तरच तो खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो. अन्यथा प्रेयस मार्गाने, म्हणजे भोगांच्या आकर्षणात अडकून, तो खोट्या आशांमध्ये फसतो.

 साधुता, परोपकार, सौंदर्य, प्रेम – या साऱ्या मूल्यांचा अपमान आणि दुर्लक्ष दिसतं, म्हणून काहीजण विचारतात – “भगवंत आहे की नाही?” पण कठोपनिषदाचं उत्तर त्याहून खोल आहे: भगवंत 'बाहेर' नसून तो 'अंतर्बंधात' आहे. 'असत्' वाटणाऱ्या जगातही 'सत्' शोधण्याची क्षमता आपल्यात आहे – “आत्मानं विद्धी” – आत्म्याला जाण.

जेव्हा माणूस आत्मज्ञानाच्या मार्गावर प्रवेश करतो, तेव्हा बाह्य अन्याय, अपमान, असत्य, यांच्याविषयीचं त्याचं दुःख रूपांतरित होतं – ते केवळ सहन करण्यात नाही तर समजून घेण्यात आणि त्या आंतरिक तेजाने उन्नत होण्यात होतं.

> "अशावेळी जर माणूस कठोपनिषदाकडे वळला तर हे जग कसा आहे हे सगळं विसरून जाईल की नाही?"

होय – तो 'जगाला विसरेल' असं नाही, तर 'त्या जगात असूनही त्याचं बंधन विसरेल'. आणि यातूनच त्याला एक तेजस्वी, शांतिपूर्ण, समाधानकारक जीवन शक्य होतं.

कठोपनिषद: आत्मतेजाकडे नेणारा मार्ग

कठोपनिषदामध्ये आपल्याला दोन टप्पे स्पष्टपणे दिसतात — एक कर्ममार्गातून जाणारा नचिकेताग्निचा मार्ग आणि दुसरा ज्ञानमार्गातून जाणारा आत्मबोधाचा मार्ग. या दोन्ही टप्प्यांतून जाताना नाचिकेत्याचं व्यक्तिमत्त्व उलगडत जातं, आणि त्याच्या शोधातून आपल्यालाही एक दार उघडतं — आत्मशोधाचं दार.

जगाकडे पाहिलं, की पहिली गोष्ट भेडसावते ती म्हणजे अन्याय, असत्य, आणि अपमानित मूल्यं. खरेपणाचा छळ होतो. साधुत्व उपेक्षित ठरतं. परोपकाराची थट्टा केली जाते आणि सौंदर्य, प्रेम – या कोमल मूल्यांना जगताच येत नाही. इतकंच नव्हे, तर या मूल्यांवरच प्रश्नचिन्ह उभं राहतं. सौंदर्याची बदनामी ही कल्पनाच मुळी अंतःकरण हादरवून टाकणारी आहे. नित्य येणारा सूर्योदय – जो सौंदर्याचा मूर्तिमंत अनुभव असतो – त्याकडे पाहण्याचाही वेळ नसतो आपल्याला. आणि प्रेम? ते तर सतत तडफडताना, अपूर्णतेत जगताना दिसतं.

या साऱ्यामधून मनात प्रश्न निर्माण होतो – “या जगात भागवंत आहे की नाही?” कारण जर तो असता, तर असत्य इतकं माजलं नसतं, आणि सत्याला इतका छळ सहन करावा लागला नसता. ही भावना केवळ तात्कालिक निराशेची नाही, तर खोल मूल्यविवेकातून उद्भवलेली आहे.

अशा वेळी कठोपनिषद आपल्याला एका विलक्षण दिशेने वळवते. नचिकेत्याचा प्रश्नही हाच होता – मृत्यूनंतर काय? आणि यम त्याला प्रथम नचिकेताग्नि शिकवतो – जो कर्माचा प्रतीक आहे. पण त्यानंतर तो नचिकेत्याला आत्मज्ञान देतो. हे आत्मज्ञानच खरं मार्गदर्शन आहे. कारण जगाच्या वर्तनावर आधारलेली आपली व्याख्या, आपल्या अस्तित्वाच्या अर्थासाठी अपुरी ठरते. आत्मा, जो नाशरहित आहे, तो न कधी निर्माण होतो, न कधी मरतो – “न जायते म्रियते वा कदाचित्”.

ही जाणीव आपल्या अस्वस्थतेवर एक टोकदार उपाय ठरते. कारण ती आपल्याला सांगते — जगाकडून सन्मान मिळणं हा अंत नसून, आत्म्यातील तेज जपणं हे खरे साध्य आहे. आणि म्हणूनच श्रेयस आणि प्रेयस या दोन मार्गांमध्ये कठोपनिषद आपल्याला श्रेयस मार्गाची निवड सुचवतं.

श्रेयस मार्ग म्हणजे आत्मशोध. तो सोपा नाही. तो वेदनादायक असतो. पण त्यातूनच माणूस मूल्यांना फक्त जपतोच असं नाही, तर त्यांचं सार्थक करतो. अशा शोधातूनच मन शांतीकडे, समाधानाकडे वळतं. आणि मग ते मन म्हणतं — हे जग तसंच आहे, पण मी आता वेगळा आहे. मी या जगात असूनही त्याच्या मोहपाशात नाही. कारण मी आत्म्याशी एकरूप झालोय.

कठोपनिषद आपल्याला विसरायला शिकवतं नाही — ते आपल्याला उंच जाऊन पाहायला शिकवतं. जेणेकरून आपण जग विसरू नये, तर त्याच्या वरचं सत्य ओळखावं.