अनाद्यनन्तम् - हे प्रेम अनादी आहे

 

   

    

आणखी एक विशेषता इथे सांगितली आहे की, अनाद्यनन्तम् - हे प्रेम अनादी आहे आणि आनन्तम् आहे. प्रेम कशामुळे जडलं आणि केव्हा जडलं हे सांगता येत नाही तेव्हाच त्याला प्रेम म्हणतात. प्रेम केव्हा जडलं हे ध्यानातच येता कामा नये. त्याला पाहिलं आणि माझ्या मनात प्रेम भाव जागृत झाला एकच काय ते मी जाणतो. असं तुम्ही सांगू शकता तेव्हा ते खरं प्रेम. प्रेमाचा आदी सांगता येत नसतो तेव्हा ते खरं प्रेम असतं. त्याचप्रमाणे भगवंतावरच्या प्रेमाचा पण आदी सांगता येता कामा नये. म्हणून तर आपल्या पूर्वजांनी काय सांगितलं ते लहानपणापासूनच मुलाला भगवत प्रेमाची दीक्षा द्या‌.

     

त्याचप्रमाणे प्रेम अनन्तम् असलं पाहिजे. देवा! तू वाटेल ते कर‌. पण तरी तुझ्यावरच प्रेम सरणार नाही. संकटाच्या अगदी शिखरावरही ते सरणार नाही. भगवान कृष्णावर पांडवांचा खरं प्रेम होतं. पांडवांचा सर्वस्व जायची वेळ आली तरी देखील पांडवांचं कृष्णावरच प्रेम कधी कमी झालं नाही. महाभारताचे युद्ध सुरू होतं तेव्हा दुर्योधनांने पांडवांना चित करण्यासाठी कपटनीतीचा अवलंब केला. त्याने युधिष्ठिरापाशी एक चार्वाक पाठवला. तो चार्वाक युधिष्ठिराकडे आला आणि म्हणाला, मी आत्ताच स्वतः पाहून आलो आहे की, भीम दुर्योधनाशी गदायुध्द करत असताना त्याला बळरामाने कपटाने मारून टाकलं आहे. आता अर्जुन दुर्योधनाशी गदा युद्ध करायला सरसावला आहे.

    

हे ऐकताच युधिष्ठिराला वाटलं, 'हाय देवा! भीम गेला आणि अर्जुन पण गदायुद्धात मारला जाईल. दोन भाऊ मेल्यावर मला पण जगून काय करायचं आहे? मी पण आता अग्नी प्रवेश करतो.' अहो समजा तुमचे पाच पंचवीस रुपये जरी कोणी घेऊन गेला तर त्यांच्यावरचं तुमचं प्रेम खलास होऊन जात. इथे तर युधिष्ठिराच्या जीवनाचे सर्वस्व जायची वेळ आली होती.

    

पांडवांची प्रतिज्ञा होते की, एक देखील भाऊ मारला गेला तर बाकीच्या भावाने सुद्धा त्याच रस्त्याने जायचं - अर्थात मरण स्वीकारायचं‌ तेव्हा युधिष्ठिर मरायला सज्ज झाला. आणि अशावेळी त्याने बाकीचे राहिलेले नकुल आणि सहदेव होते त्यांना संदेश पाठवला की, 'मी आता निघालो, पण तुम्ही मरण स्वीकारू नका.'

    

युधिष्ठिराने पाठवलेला संदेश अतिशय कठोर जरी असला तरी तो अतिशय कारुण्यपूर्ण सुद्धा आहे. नकुल आणि सह देवाला त्याने एक खास गोष्ट सांगून ठेवली आहे. तो सांगतो, 'जर अर्जुन तुम्हाला भेटला तर त्याला माझा असा निरोप सांगा की, या लढाईत तुझा विजय शक्य नाही. दुर्योधनाशी तू गदायुद्ध लढू शकणार नाहीस. भीम तर निधन पावलाच आहे तू पण मरशील. कारण की गदायुद्ध हा तुझा प्रांत नाही  बळरामाने भरीच पाडलं म्हणून तुला हे  गदायुद्ध लढावं लागत असेल. पण तरी देखील जर तू जिवंत राहिलास तर एक गोष्ट ध्यानात ठेव.

    

युधिष्ठिर सांगतो, 'क्षत्रिय परंपरा अतिशय निष्ठुर आहे. वाटेल ते करा पण यात पुन्हा परत येऊ नका‌. तुम्ही जंगलात जाऊन रहा. भीमाला मारण्यात आणि त्याच्या योगे आपल्या संपूर्ण कुटुंबाच्या अवघ्या सुख स्वप्नांचा सत्यानाश करण्यात कोणाचा महान आणि प्रमुख हात असेल तर तो आहे हलधर बलरामाचा. तरीदेखील त्याला तुम्ही मारू नका. कारण की भले त्याच्या हातून भयंकर मोठी चूक झालेली असली तरी तो आपल्या कृष्णाचा भाऊ आहे!'

    

मला असं वाटतं की, भगवान कृष्णाला अशी प्रेमाची माणसं मिळाली होती यात कृष्णाचच खास वैशिष्ट्ये आहे, कौतुक आहे. कृष्णाने या सगळ्यावर किती प्रेम केलं असेल, म्हणून त्याला असं प्रेम मिळालं असेल. म्हणूनच तर युधिष्ठिर अर्जुनाला सांगतो की, तू बलरामाला मारायला जाऊ नकोस, त्याच्याबद्दल क्रोध देखील बाळगू नकोस. कारण की तो भगवान कृष्णाचा भाऊ आहे. 'सर्वस्व गेलं तरी सुद्धा कृष्ण कसा काय साह्याला धावून आला नाही?' असा त्याला प्रश्न नाही पडलेला. याला खरं प्रेम म्हणतात. अनन्तम् माझ सर्वस्व गेलं तरी बेहतर पण जे प्रेम घटत नाही त्याला अनंत प्रेम म्हणतात.

1. भावभावनांचं सामर्थ्य – युधिष्ठिराचं मनोविश्व आणि त्याच्या भावंडांप्रतीचं प्रेम, त्यागाची तयारी, आणि कृष्णावरच्या प्रेमातली अढळ निष्ठा – या सगळ्याची रेखाटलेली रूपं प्रेमाचं 'अनन्तत्व' स्पष्ट करतात.

2. कथनशैली – संवादात्मक, सजीव आणि सहज आहे. "पाच पंचवीस रुपये गेले तर प्रेम खलास होतं" यासारखी उदाहरणं अंतर्मुख करतात आणि वर्तमान अनुभवांशी जोडतात.

3. अलंकारमालिकेतील स्थान – हा 'अनाद्यनन्तम्' अलंकार सहजपणे आध्यात्मिक प्रेमाच्या परिपक्वतेकडे नेतो. यामुळे पूर्वीच्या अलंकारांशी तो सुसंगतही वाटतो, आणि मालिकेतील पुढच्या प्रवासासाठी नवा सूरही तयार करतो.

भावभावनांचं सामर्थ्य – एक विस्तृत चिंतन

भावभावना म्हणजे केवळ मनात उमटणाऱ्या क्षणिक प्रतिक्रिया नव्हेत. त्या आपल्या मनाच्या, बुद्धीच्या आणि आत्म्याच्या खोल गर्भात जन्म घेतात. या भावना केवळ अंतःकरणात नांदत नाहीत, तर आपल्या कृतींना, विचारांना आणि आयुष्याच्या दिशा ठरवणाऱ्या निर्णयांना चालना देतात. म्हणूनच 'भावभावनांचं सामर्थ्य' हे केवळ एक काव्यात्म विचार नाही, तर मानवी जीवनाचा गाभा आहे.

1. प्रेरणास्त्रोत म्हणून भावना

कुठलाही महान त्याग, मोठं ध्येय, अथवा दीर्घकाळ चालणारी तपश्चर्या – या सगळ्यांमागे कुठली तरी एक प्रखर भावना असते. एखाद्याच्या डोळ्यांतून वाहणारा एक अश्रू देखील युगप्रवर्तक होतो, जेव्हा त्यामागे प्रामाणिक वेदना आणि उत्कट आशय असतो. महात्मा गांधींचं स्वातंत्र्यलढं, संत तुकारामांचं कीर्तन, किंवा नर्मदांचं विचारमंथन – यांचं मूळ भावनेच्या प्रचंड शक्तीत आहे.

2. भावना – बौद्धिकतेपेक्षा प्रभावशाली

बुद्धी आपल्याला विचार देते, परंतु भावना आपल्याला कृती करायला लावतात. आपण 'खरं-खोटं' समजूनही 'बरोबर काय आहे' हे जेव्हा अनुभवतो, तेव्हा भावना काम करत असतात. म्हणूनच कधी कधी एखादा साधा शब्द किंवा हळुवार स्पर्श आपणास अंतर्बाह्य हलवतो, जे शंभर तर्कांच्या भाषणाने शक्य होत नाही.

3. मानवसंबंधांची ऊर्जा

प्रेम, विश्वास, सहवेदना, आपुलकी, करुणा, क्षमा – हे सगळं संबंधांचं गाभ्याचं इंधन आहे. भावनांशिवाय संबंध केवळ व्यवहार ठरतो. एक आई आपल्या लेकराला का रात्री रात्र जागून सांभाळते? एक मित्र संकटात का धावून येतो? एक ऋषी विद्यार्थ्याच्या अज्ञानावर का प्रेमपूर्वक उत्तर देतो? कारण त्यांच्या प्रत्येक कृतीमागे भावभावनांचं सामर्थ्य कार्यरत असतं.

4. भावना आणि आत्मिक उन्नती

उत्कट श्रद्धा, भक्ती, समर्पण, हे भावना असूनही आत्म्याला जोडतात. उपनिषदांनी 'भक्तिरस' किंवा 'प्रेमरूप योग' याचा महिमा सांगितला आहे. श्रीकृष्णावरचं पांडवांचं प्रेम असो, किंवा मीराबाईचं भक्तिभाव – भावनांनीच त्यांना सामान्यतेच्या पलिकडे नेलं. हे प्रेम बंधनं घालत नाही, तर माणसाला स्वानुभवाच्या दिशेने नेतं.

5. भावना आणि सर्जन

काव्य, संगीत, चित्रकला, नाट्य, नृत्य – या सगळ्यांचा उगम भावनेतूनच होतो. कलाकार जेव्हा आपल्या अंतरंगातील भावना साकारतो, तेव्हा रसिकांच्या मनात भावस्पंदन उमटतं. तिथे तंत्र नव्हे, तर अंतःकरण बोलतं.

निष्कर्ष:

भावभावनांचं सामर्थ्य हे प्रगाढ, सूक्ष्म आणि ज्वलंत असं त्रैतीय स्वरूप आहे – ज्यामुळे माणूस केवळ 'जिवंत' राहत नाही, तर 'जगतो' आणि इतरांना जगवत राहतो. त्यामध्ये वेदना आहे, आनंद आहे, वेग आहे आणि शांतीही आहे. म्हणूनच "मनुष्य भावनाशून्य झाला की, तो यंत्र बनतो. आणि भावनांमध्ये जागृत झाला की, तो मानवतेच्या शिखरावर पोहोचतो."

अध्यात्मिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, भावभावनांचं सामर्थ्य हे आत्म्याच्या उत्कर्षासाठी एक अनिवार्य साधन ठरतं. कारण अध्यात्म हे केवळ ध्यान, मंत्र, किंवा तत्वचर्चा नसून – जीवाचा परमात्म्याकडे जाण्याचा भावमय प्रवास आहे. 

१. भावभावना – आत्म्याच्या स्मृतीचं दार उघडतात

प्रत्येक जीव ही आत्म्याची एक अभिव्यक्ती आहे. पण अज्ञानामुळे आपण स्वतःचा खरा स्वभाव – सच्चिदानंद रूप – विसरतो. जेव्हा जीव शुद्ध भावनेनं भारावतो – उदाहरणार्थ, भक्तिभाव, करुणा, कृतज्ञता, अहिंसा, समर्पण – तेव्हा आत्म्याची स्मृती जागृत होऊ लागते. म्हणूनच भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात:

"यो मां भक्त्या प्रयच्छति"

– "जो मला भक्तीभावाने अर्पण करतो, तो मला प्रिय आहे."

तिथे फक्त कृती नाही, तर भाव मुख्य असतो.

२. भक्तियोग – भावभावनांच्या सामर्थ्याचं सर्वोच्च साधन

भगवद्गीता, श्रीमद्भागवत, नारद भक्तिसूत्र – हे सर्व शास्त्र भावनेला अध्यात्मिक साधनेचा मुख्य आधार मानतात. भक्ती म्हणजेच प्रेमपूर्वक केलेलं समर्पण. तिथे तर्क, युक्ती, अथवा बुद्धिवाद चालत नाही.

नारद भक्तिसूत्र म्हणतं:

"सा परानुरक्तिर् ईश्वरे" – "ईश्वरावर उत्कट अनुरक्ती म्हणजे भक्ती."

ही अनुरक्ती म्हणजेच प्रबळ भावना.

३. आत्मिक रूपांतरणासाठी भावना आवश्यक

कोणत्याही आध्यात्मिक साधनेत बाह्य कृतीपेक्षा अंतःकरणातील भावना अधिक प्रभावी असते. उपनिषदात एक सुंदर विचार आहे:

> "नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो, न मेधया न बहुना श्रुतेन।

यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः, तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्।"

(कठोपनिषद)

– "हा आत्मा प्रवचनांनी, बुद्धीने किंवा श्रवणाने मिळत नाही; तो त्या व्यक्तीस मिळतो ज्याच्यावर तो स्वतः प्रसन्न होतो – कारण त्या व्यक्तीमध्ये प्रामाणिक जिव्हाळा व समर्पण असतं."

इथे भावनांचा – विशेषतः प्रेम, समर्पण आणि तळमळ – यांचा स्पष्ट उल्लेख आहे.

४. भाव-समाधी: भावनेतून प्रकट होणारी अनुभूती

रामकृष्ण परमहंस किंवा चैतन्य महाप्रभू यांची समाधी ही भावसमाधी होती – जिथे अत्युच्च भक्तिभावामुळे शरीर जणू विस्मृत होऊन केवळ आत्म्याची अनुभूती होते. त्या अवस्थेत ते ना बोलू शकत, ना ऐकू – फक्त ईश्वरप्रेमात लीन होत.

अशा वेळी भावना ही साधन न राहता साक्षात्काराचं साध्य ठरते.

५. शुद्ध भावना म्हणजे सत्त्वगुणाचं प्रकटीकरण

अध्यात्मात सत्त्वगुणी भावना – म्हणजे शुद्ध प्रेम, करुणा, मैत्री, क्षमा – यांचं स्थान फार उच्च आहे. अशा भावना अंतःकरण शुद्ध करतात आणि ध्यान, जप, सेवा यांसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करतात.

शंकराचार्य लिहितात:

> "मूकं करोति वाचालं, पंगुं लंघयते गिरिम्।

यत्कृपा तमहं वन्दे, परमानन्द माधवम्।"

– "त्याच्या कृपेने मूक बोलू लागतो, अपंग पर्वत पार करतो – त्या परमानंद माधवाला मी वंदन करतो."

कृपा ही भावनेनेच प्राप्त होते – आणि कृपेने चमत्कार घडतात.

निष्कर्ष:

भावभावनांचं सामर्थ्य हे आत्म्याला परमात्म्याशी जोडणारं अत्यंत प्रभावी साधन आहे.

जिथे बुद्धी थांबते, तिथून भावना सुरुवात करतात.

जिथे तत्त्वज्ञान कोरडं होतं, तिथे भावना रस निर्माण करतात.

आणि जिथे शब्द अपुरे पडतात, तिथे भावना परमेश्वराशी संवाद साधतात.

अनाद्यनन्तम् प्रेम – अध्यात्मिक दृष्टिकोनातून विश्लेषण

"अनाद्यनन्तम्" म्हणजे अनादि – ज्याचा आरंभ नाही आणि अनन्त – ज्याचा शेवट नाही. हे केवळ वेळेचं किंवा अस्तित्वाचं वर्णन नाही; हे प्रेमाच्या स्वरूपाचं ब्रह्मरूप परिमाण दर्शवतं. असंच प्रेम म्हणजेच भगवतप्रेम. आणि अशा प्रेमाचं मूळ – म्हणजेच अध्यात्म.

१. अनादि प्रेम – आत्म्याचं स्वरूप

उपनिषद सांगतात –

> "स एव स आत्मा – स य एषोऽणिमा इत आत्मा"

(छांदोग्य उपनिषद)

आत्मा हा नित्य, शाश्वत, अनादि आहे. आणि आत्म्याचं सहजस्वरूप म्हणजे प्रेम.

जेव्हा एखाद्याच्या मनात कोणताही हेतु, अपेक्षा, अंहकार न ठेवता स्वतःचं सर्वस्व कोणावर तरी अर्पण करायचं मन होतं – तेव्हा ते प्रेम 'अनादि' होतं. कारण ते 'कधी सुरू झालं' असं सांगता येत नाही; ते अस्तित्वासोबतच असतं.

उदाहरण: पांडवांचं कृष्णावरचं प्रेम – ते कधी सुरू झालं, कुठे सुरू झालं, का सुरू झालं – ह्याचं उत्तर नाही. कारण ते केवळ 'घडलं' नाही, तर ते होतं – त्यांच्याही आधीपासून.

२. अनन्त प्रेम – मोक्षाची वाट

अनन्तत्व म्हणजे मर्यादेच्या पलीकडे जाणं. हे प्रेम 'अशा अटींना' बांधलेलं नसतं – "तो मला किती देतो", "मी काय गमावतो", "त्याचं वागणं कसं आहे".

भगवतप्रेम हे अनन्त आहे कारण ते ‘स्वतःपुरतं’ नसतं – ते ‘सर्वत्र’ असतं.

श्रीमद्भागवतमध्ये गोपींचं कृष्णावर प्रेम सांगितलं आहे:

> "न देहगेहात्मजदृशां गृहीतम् आत्मप्रियम"

– "हे प्रेम देह, घर, मुलं, नातं या गोष्टींपेक्षा वरचढ आहे; ते आत्म्याचं अत्यंत प्रिय स्वरूप आहे.

गोपींनी त्याग केला, वेदना सहन केल्या, पण त्यांचं प्रेम क्षणभरही ढळलं नाही – कारण ते अनन्त होतं.

३. अनाद्यनन्तम् प्रेम – भक्तीचं परम लक्षण

नारद भक्तिसूत्र म्हणतं:

> "तत्सुखसुखित्वं भक्तिः"

– "त्याचं सुख हेच माझं सुख होणं – हे भक्तीचं लक्षण आहे."

हेच अनाद्यनन्तम् प्रेम. हे प्रेम ना देहात असतं, ना बुद्धीत – ते हृदयात आणि आत्म्यात असतं.

तिथे मनाचा प्रारंभ नाही, भावना संपत नाहीत, आणि परमात्म्याशी असलेली नाळ अटूट असते.

४. श्रीकृष्ण – अनाद्यनन्तम् प्रेमाचं मूर्त स्वरूप

भगवान श्रीकृष्ण हे ‘प्रेमस्वरूप’ आहेत.

ते म्हणतात:

> "भक्तोऽसि मे सखा चेति" (गीता ४.३)

– "तू माझा भक्त आहेस आणि मित्रही

श्रीकृष्णाने अर्जुनावर, यशोदावर, गोपींवर, द्रौपदीवर, विदुरावर, कुब्जेवर – सर्वांवर ज्या प्रकारे प्रेम केलं – त्याला न प्रारंभ होता, ना शेवट. त्याचं प्रेम सत्त्वगुणाच्या पलिकडचं – साक्षात दिव्य प्रैम.

५. समर्पणातून साकार होणारं अनन्त प्रेम

जेव्हा जीव समर्पण करतो –

"देवा, तू वाटेल ते कर.

तरीही तुझ्यावरचं माझं प्रेम कधीच आटणार नाही…"

तेव्हा त्याचं प्रेम अनन्त होतं.

श्रीमद्भगवद्गीतेत भगवंत म्हणतात:

> "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जना: पर्युपासते।

तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥"

– "जे भक्त अनन्य भावाने माझं चिंतन करतात, त्यांचं रक्षण आणि कल्याण मी स्वतः करतो."

निष्कर्ष – अनाद्यनन्तम् प्रेम म्हणजेच अध्यात्म

अनाद्यनन्तम् प्रेम ही कोणत्याही परिभाषेच्या पलीकडची अनुभूती आहे.

त्याला भाषा, वेळ, ठिकाण, कारण लागत नाही.

हे प्रेम म्हणजेच ईश्वर आणि जीवामधली खरी ओळख.

त्याच्यातूनच मोक्षाचा मार्ग उलगडतो –

कारण जे प्रेम मुक्त करतं, तेच सर्वात अध्यात्मिक प्रेम असतं.