अरसम्

               

   

अरसम्. म्हणजे ज्या प्रेमातला रस निघून जातो असं प्रेम. कोणी विचारील, 'ही तर विचित्रच गोष्ट आहे. प्रेमातला रस निघून जातो असं कसं? 'गोष्ट अशी आहे की प्रेमाच्या उच्च स्थितीवर रस निघून गेलेला असतो. मी व्यवहारीक प्रेम शास्त्रात अधिक पडत नाही. पण आत्मिक प्रेमात भोक्तापण गेलं की एकरुपता येते; आणि रस कुठपर्यंत असतो? भोक्तापण असेल तोपर्यंतच रस असतो. उच्च स्थितीत भोक्तापण नाहीसं होतं. ब्रह्मज्ञान ही उच्च स्थिती आहे. त्या ठिकाणी कोणी कोणाचा उपभोग घेत नाही. त्यात कोणी कोणाचा भोक्ता नसतो आणि कोणी कोणाचा भोग बनत नाही. अहो ते तर सगळं क्षणिक मंडळ असतं.

 'अरसम्'—म्हणजे रसरहित झालेलं प्रेम—हे ऐकायला विरोधाभासी वाटतं, पण इथे त्याचा संदर्भ अत्युच्च आध्यात्मिक प्रेमाशी आहे.

सामान्यतः प्रेमात रस असतो, कारण त्यात भोक्तेपण (experiencer-ship) असतं—कोणीतरी अनुभवतंय, एखादं सुख उपभोगतंय. पण आत्मिक प्रेमाच्या अत्युच्च अवस्थेत, ‘मी’ आणि ‘तू’ हे भेद संपतात. तेव्हा ना कोणी ‘भोक्ता’ उरतो, ना कोणी ‘भोग’. तेव्हा रसही उरत नाही, कारण रस हा एका द्वैतभावातच शक्य असतो—कोणी आहे जो त्याचा अनुभव घेतो. परंतु ब्रह्मज्ञानाच्या स्थितीत सगळी अनुभूतीच एकरूप होते, निर्भेद होते.

अशा प्रेमात, जे आत्म्याच्या अत्युच्च स्थितीला स्पर्श करतं, तिथे रस नसतो—कारण तिथे ‘मी’पणच उरत नाही. हे ‘अरसम्’ म्हणजे प्रेमाचं परम स्वरूप आहे, जिथे कोणत्याही भावनिक, मानसिक क्रिया उरत नाहीत—फक्त अस्तित्व शिल्लक राहतं.

  हे प्रेम: क्षणभंगुर नसून शाश्वत आहे,

द्वैत पार करून अद्वैतात विलीन झालेलं आहे,

अनुभूती नसून अस्तित्व बनलेलं आहे.

'रस' नसणं म्हणजेच 'रसाच्या पारचा अनुभव' असं हे वर्तुळ पूर्ण करतं.

संकल्पनात्मक चौकट: अव्ययप्रेमाचा अलंकार

1. प्रस्तावना:

प्रेमाच्या सामान्य स्वरूपांची थोडक्यात झलक — जेथे अपेक्षा, आसक्ती, आकर्षण असते.

त्यानंतर ‘अव्ययप्रेम’ म्हणजे काय? — जे न बदलणारं, न संपणारं, न विरघळणारं प्रेम आहे.

2. प्रेमातील 'रस' — आणि त्याचा उगम

रस हा नेहमी अनुभवणाऱ्याच्या अस्तित्वाशी जोडलेला असतो.

द्वैत असताना रस संभवतो — मी आहे, तू आहेस, अनुभव आहे.

२. प्रेमातील 'रस' — आणि त्याचा उगम

प्रेम म्हणजे केवळ भावना नाही, ती एक अनुभूती आहे — आणि त्या अनुभूतीत 'रस' असतो. रस म्हणजे चव, अनुभव, आकर्षण, गुंतवणूक. 'रस' हा प्रेमात उपजतो कारण तिथे एक भोक्ता असतो — जो प्रेमाचा अनुभव घेतो. 'मी' आहे, 'तू' आहे, आणि त्या दोघांमधील परस्परसंबंधात जो भावनिक ओघ निर्माण होतो, तो म्हणजे रस.

जेव्हा आपण एखाद्याला आवडतो, आपलं त्याच्यावर प्रेम असतं, तेव्हा त्या व्यक्तीच्या वागण्यात, स्वरात, नजरेत, हसण्यात, सगळीकडे एक आनंददायी रस जाणवतो. पण हा रस टिकतो, कारण त्यामध्ये द्वैत असतं — 'प्रेम करणारा' आणि 'प्रेम स्वीकारणारा'.

रसाचा उगम हा नेहमी द्वैतात असतो. रस म्हणजे भोग्यतेचा गंध — थेट शारीरिक नाही, पण अस्तित्वात एक आकर्षण, एक ओढ, एक अपेक्षा असते. जेव्हा आपण काहीतरी 'अनुभवतो', तेव्हा ते ‘आपण’ आणि ‘ते’ यामधला फरकच रस निर्माण करतो. म्हणजेच रस आहे तिथे अंतर आहे, भेद आहे — आणि म्हणूनच प्रेम एक 'अनुभव' म्हणून उमटतो.

पण जेव्हा हे अंतर संपतं, 'मी' आणि 'तू' हरवतं, तेव्हा हा रस टिकत नाही. तेव्हा प्रेम 'रसपरिपूर्ण' न राहता 'रसशून्य' होतं — पण हे रसशून्यपण म्हणजेच प्रेमाचं परिपूर्ण रूप होय. कारण तेव्हा कोणी कोणा साठी प्रेम करत नाही, ते केवळ असते.

3. 'अरसम्' — प्रेमाचा अद्वैत रूपांतर

ज्या क्षणी प्रेम हे 'मी' आणि 'तू'च्या पलिकडे जातं, तेव्हा रस उरत नाही.

ब्रह्मस्थितीतील प्रेमात अनुभवणारा आणि अनुभवलं जाणारं यांचं भेद नष्ट होतो.

म्हणूनच हे प्रेम 'अरसम्' — पण त्यातली रिकामी शांतता म्हणजेच पूर्णत्व.

अरसम् : प्रेमाचं अद्वैत रूपांतर

प्रेम… प्रारंभी ते रसिक असतं.

ते शब्दांतून उमगतं, स्पर्शांतून साकारतं, अपेक्षांच्या किनाऱ्यावर हेलकावतं.

प्रेमात रस असतो, कारण तिथे अनुभवणारा असतो – ‘मी’. आणि एक अनुभव आहे – ‘तू’.

या द्वैतात रस साकारतो. आकर्षण, सुख, आपुलकी… ह्या सर्व रसाची रूपं.

पण प्रेम जेव्हा आत्म्याच्या गाभ्यापर्यंत पोहोचतं,

तेव्हा ते रस गाळून टाकतं.

ते न सांगता, न जाणवता, न भोगता, फक्त असतं.

त्या अवस्थेला ‘अरसम्’ म्हणतात – जिथे प्रेमात कोणताही रस उरत नाही,

कारण तिथे ‘भोक्ता’च उरत नाही.

हे रसविरहित असणं म्हणजे शुष्कपणा नव्हे,

तर ते अद्वैताचं सूचक लक्षण आहे –

जिथे ‘मी’ आणि ‘तू’ संपून,

‘फक्त एक’ उरतं.

ब्रह्मस्थितीतील प्रेम अशाच स्वरूपाचं असतं.

त्यात आसक्ती नाही, ओढ नाही, विकार नाही.

तिथे रस नाही, पण पूर्णत्व आहे.

‘अरसम्’ ही प्रेमाची अंतिम अवस्था आहे,

जिथे प्रेम ‘अनुभव’ न राहता स्वरूप बनतं.

प्रेम जेव्हा अशा अद्वैतात विलीन होतं,

तेव्हा ते न रंगतं, न वास घेतं,

ते केवळ प्रकाशतं.

4. अव्ययप्रेमाची व्याख्या:

ते बदलत नाही, कमी होत नाही, त्यात अपेक्षा नाहीत.

ते असतं — शांत, स्थिर, साक्षी.

5. उपसंहार:

अशा प्रेमाचं सौंदर्य अलंकारासारखं — पण ते कशातही नटलेलं नाही, तरीही ते निखळ असतं.

‘अरसम्’ या शब्दात जी निर्विकारता आहे, तीच अव्ययप्रेमाची ओळख आहे.

वाक्यप्रारंभ सुचवलेले:

"प्रेमातील रस जाईल? हे ऐकून मन चकित होतं. पण जिथे मी आणि तू हरवतात, तिथे रस कुठे उरतो?"

"हा रस नसलेला क्षण म्हणजेच अव्ययतेचा साक्षात्कार असतो."

"कोणतंही आसक्तिपूर्ण आकर्षण नसलं, की प्रेमाचं जे स्वरूप उरतं, ते म्हणजे अव्ययप्रेम."

"प्रेम जेव्हा अनुभव न राहता अस्तित्व होतं, तेव्हा त्याचा अलंकार केवळ मौन असतो.

३. ‘अरसम्’ — ब्रह्मस्थितीतील प्रेम

‘अरसम्’ म्हणजे रसविरहित. हे ऐकताना प्रथमदर्शनी विरोधाभास वाटतो, कारण आपण जे प्रेम ओळखतो, ते रसाने भरलेलं असतं — त्यात स्पर्श असतो, शब्द असतात, भावना असतात. पण ब्रह्मस्थितीत, जेव्हा आत्मा स्वतःच्या अनादी, पूर्णत्वाच्या स्वरूपात स्थिर होतो, तेव्हा प्रेमाचा हा सर्व परिचित अनुभव मागे पडतो. तिथे ‘प्रेमाचा’ अनुभव उरत नाही — कारण तिथे 'अनुभवणारा'च उरत नाही.

ब्रह्मज्ञान ही अशी स्थिती आहे जिथे भोक्ता (experiencer) आणि भोग्य (object of experience) यांचं द्वैत नाहीसं होतं. 'मी' आणि 'तू' यामधला भेद मिटतो. उरतं ते फक्त एक— निर्विकार, अचल, साक्षीस्वरूप अस्तित्व.

या अवस्थेत जे प्रेम असतं, त्याला ना अपेक्षा असते, ना भावना, ना ओढ. ते ना 'कुणासाठी' असतं, ना 'कुणाकडून'. ते प्रेम स्वरूप बनून जातं.

म्हणूनच ते 'अरसम्' असतं. कारण:

त्यात रस उपजवणारी कोणतीही ‘दूरी’ उरलेली नसते.

ते प्रेम अनुभवायचं नसतं, तर ते स्वतःच अनुभूती होतं.

त्यात कोणतीही 'भावनिक चव' नसते, तरी ते परिपूर्णतेचा गाभा असतो.

उदाहरणार्थ:

तुम्ही गूढ ध्यानात असता, अत्यंत शांततेच्या स्थितीत, जिथे शरीर, मन, भावना कुठेही केंद्रस्थानी नाहीत — त्या स्थितीत तुमचं अस्तित्व म्हणजे प्रेमच असतं. पण तिथे कोणताही रस नसतो. हेच ‘अरसम्’.

‘अरसम्’ ही स्थिती म्हणजे:

आत्म्याचं स्वाभाविक प्रेमस्वरूप.

जिथे प्रेम अलंकार होत नाही, तर स्वरूप बनतं.

जिथे प्रेमाचं रूप नाही, पण अस्तित्व आहे.