A conversation beyond words | शब्दापलीकडचा संवाद

       

   

अस्पर्शम् - त्याला शब्द स्पर्श नसतो. ज्याच्यावर आपलं अत्यंत प्रेम असतं तिथे शब्द स्पर्शाची गरज नसते. त्यामुळे असा माणूस भगवंताला जोर जोराने हाका मारीत बसलेला दिसणार नाही. जोपर्यंत आपण 'भगवंता!', 'भगवंता!', 'भगवंता!' अशा उच्चस्वारात देवाचा धावा करीत असतो तोपर्यंत आपलं ते प्रेम नाही असं नाही, परंतु ती प्रेमाची प्राथमिक अवस्था आहे. जोरजोरात हाका मारीत धावा करणाऱ्या माणसाचं भगवंतावर प्रेम नाही असं तरी कसं म्हणावं? पण जेव्हा तो अशा प्राथमिक अवस्थेतून बाहेर पडतो तेव्हा मात्र त्याचा असा उच्च स्वरातला धावा विरून जातो.

     

पत्नी आपल्या पतीला नावाने हाक मारत नाही; अर्थात असा काही धर्मशास्त्राचा दंडक आहे असं बिलकुल नाही किंवा तसा समाजाचा कायदा आहे म्हणून तो पाळला पाहिजे असं देखील मी म्हणत नाही. तर मग? खरंतर पतीचे नाव पत्नीच्या मुखातून निघतच नाही. ज्याच्यावर माझं अत्यंत प्रेम आहे त्याला शब्दाचा स्पर्श होणारच नाही. ज्याच्यावर अत्यंत प्रेम असेल, त्याचप्रमाणे ज्याचा आपण अत्यंत द्वेष करत असतो त्याचं नाव घेताच येत नाही. गीता सांगतेवेळी कधी कधी भगवंताच सुद्धा असंच झालेलं आहे. इंद्रियाणि दशैकं च पंचंद्रियगोचरा:| आता इथे त्यांनी मनाचं नाव घेतलं नाही. इंद्रिये आणि एकम् म्हणजे मन. अशा तऱ्हेने ज्याच्यावर अत्यंत प्रेम असेल त्याचं नाव घेत नाहीत. 

आत्मनाम गुरोर्नाम नामातिकृपणस्य च|

श्रेयस्कामो न गृह्णीयात् जेष्ठापत्यकलत्रयो:|| 

  

इतक्या लोकांचं नाव उघडपणे उच्चारु  नये असं सांगितलं आहे. अर्थात बहुतेक ठिकाणी अत्यंत प्रेम हेच त्याचं कारण आहे. सगळ्यात आधी सांगतात आत्मनाम - स्वतःचं नाव सांगत फिरू नका. तसंच गुरोर्नाम - गुरुच्या नावाने गर्जना करीत बसू नका. नंतर सांगतात, आत्यंतिक द्वेष ज्याच्याविषयी असू शकतो अशा अतिकृपण, कंजूष माणसाचं नाव उच्चारू नका. या तिघांचा नामोल्लेख करू नये. त्याचप्रमाणे जे पहिलं आपत्य असेल ज्याच्यावर तुमचं अत्यंत प्रेम असल त्याचं नाव जुन्या काळात मुखातून उच्चारत नसत. त्याला दुसऱ्या कोणत्यातरी लाडाच्या नावाने हाक मारत असत. जसं ज्येष्ठ पुत्राचं नाम घेत नसत तसं पत्नीच पण नाव घेत नसत. अर्थात याचं कारण तिच्यावरचं अत्यंत प्रेम आहे. जिथे प्रेम असेल तिथे शब्द स्पर्श नसतो. जोपर्यंत माणूस भगवंताच्या नावाने गर्जना करीत असतो तोपर्यंत तो साधक असतो, पण प्रेमाच्या उच्च कक्षेपर्यंत तो पोहोचलेला नसतो.

 "अस्पर्शम्" ही संकल्पना म्हणजे शब्दांपलीकडील प्रेम, जिथे भावना इतक्या प्रगाढ होतात की तिथे नाम, ध्वनी, हाका या सगळ्यांची आवश्यकता उरत नाही .

भगवंताच्या नामस्मरणाची गडद हाक ही एक प्रारंभिक अवस्था आहे, तर प्रेमाचा परिपक्व टप्पा असा की तिथे शांतता असते — 'अस्पर्श' असतो. हे गीतेच्या भाषेत सांगायचं झालं, तर "नैर्मल्य" किंवा "निर्विकल्पता"ची अवस्था.

पत्नी पतीला नावाने हाक मारत नाही, आपत्याचं नाव न घेणं, स्वतःचं नाव न सांगणं — ही सारी परंपरा कोणत्या सामाजिक आदेशामुळे नव्हे, तर त्या अंतरंगातील प्रेमाच्या गूढतेमुळे उभी राहिलेली आहे, हे फार मोजक्या शब्दांत पण खोल आशयातून मांडलं आहे.

शब्द न वापरण्याचं हे सौंदर्य आजच्या ध्वनिप्रचुर जगात हरवत चाललं आहे. अशा वेळी ही मांडणी अंतर्मुख होण्यास उद्युक्त करणारी आहे.

अस्पर्शम् : व्यवहारातील प्रकट रूप

‘अस्पर्शम्’ ही संकल्पना म्हणजे शब्दाशिवाय होणारा संवाद, भावनेचा नादरहित स्पर्श, आणि प्रेमाचं निर्व्याज, निःशब्द वहन. व्यवहारात ही अवस्था अनेकदा आपल्याला जाणवते — जरी आपण तिला तसं नाव देत नसलो तरी.

१. आईचं प्रेम

आईचं मूल रडत असतं. ती काहीच न बोलता त्याला कुशीत घेते. तिच्या स्पर्शाशिवाय केवळ उपस्थितीने मूल शांत होतं. हा संवाद शब्दांचा नाही; हाच ‘अस्पर्शम्’.

२. वृद्ध जोडपं

वर्षानुवर्षं एकत्र संसार केलेलं वयोवृद्ध जोडपं, जे एकमेकांकडे नुसते पाहून एकमेकाचं मन ओळखतात. त्यांना संवादासाठी शब्दांची गरज राहत नाही.

३. गुरु-शिष्य

गुरु काही न बोलता केवळ दृष्टिक्षेपाने शिष्याला दिशा देतो, आणि शिष्य न बोलता ती दिशा अनुसरत राहतो. हा संवाद 'शब्दातीत' असतो. हाच ‘अस्पर्शम्’चा शिखर बिंदू.

अस्पर्शम् : आत्मिक स्वरूप

आत्मिक पातळीवर ‘अस्पर्शम्’ म्हणजे शुद्ध अनुभवाची अवस्था — जिथे अहं नाही, इच्छा नाही, शब्द नाही, केवळ अस्तित्व असतं.

१. समाधी

समाधी ही ‘अस्पर्शम्’ची परमोच्च अवस्था. यामध्ये साधक नाम, रूप, विचार या सर्वांच्या पार जातो आणि केवळ भगवंतात विलीन होतो. त्या विलीनतेला शब्दांचा स्पर्श होत नाही.

२. भगवंताशी निःशब्द नाते

जेव्हा साधकाचं भगवंताशी असलेलं नातं शब्द, मंत्र, पूजा यांच्या पुढे जातं — तेव्हा तो केवळ ‘असतो’ आणि भगवंत देखील ‘असतो’. ही परस्पर उपस्थिती म्हणजे अद्वैताची अनुभूती — अस्पर्शम्.

३. प्रेमाचं उच्चतम रूप

जेव्हा आपण कोणावर एवढं प्रेम करतो की त्याच्या उपस्थितीची जाणीवच परिपूर्ण वाटते — आणि त्याच्यासोबत काहीही न बोलता बसणं म्हणजेही परिपूर्ण अनुभव — तेव्हाही आपण ‘अस्पर्शम्’ अनुभवत असतो.

उपसंहार : मौनाची भाषाच खरी

‘अस्पर्शम्’ म्हणजे अवाक् अनुभव. जिथे शब्द संपतात आणि अनुभव सुरु होतो. तो अनुभव जितका न सांगता येणारा आहे, तितकाच तो आत्मसात करता येणारा आहे. आणि म्हणूनच, जे प्रेम गडगडाट करत नाही, जे अस्तित्वानं ओसंडून वाहतं — त्यालाच ‘अस्पर्शम्’ असं म्हणता येईल.

 ‘मौन’ या संकल्पनेचा *‘अस्पर्शम्’*शी असलेला गूढ संबंध उलगडून पाहू.

मौन : शब्दांपलीकडचं अस्तित्व

‘मौन’ म्हणजे केवळ न बोलणं नव्हे — तर आत्म्याच्या स्तरावरची शांतता, विचारांची स्थैर्यावस्था, आणि अंतर्मुखतेचं पोषण. मौन ही अंत:प्रवासाची पहिली पायरी आहे आणि ‘अस्पर्शम्’ ही त्याची अंतिम अवस्था.

मौन व ‘अस्पर्शम्’ यांचं सखोल नातं

१. मौन म्हणजे संवादाचा शुद्ध रूप

जेव्हा शब्द न वापरताही संवाद होतो — तेव्हा तो संवाद मौनातून प्रकटतो. जिथे मौन आहे, तिथे शब्दांची गरज राहत नाही. ‘अस्पर्शम्’ म्हणजे हाच मौन संवादाचा परिपाक.

२. मौन म्हणजे आत्मिक एकत्वाची पायरी

मौन केवळ बाह्य शांतता नव्हे, तर मनाची एकाग्रता, भावनांची निर्मळता आणि अहंकाराचा शमन हे सर्व त्यात सामावलेले असते. भगवंताशी संवाद करताना हा मौनच खरी प्रार्थना ठरतो.

३. मौनात प्रकटतो प्रेमाचा स्पर्शहीन स्पर्श

प्रेम हे मौनातून अधिक प्रगट होतं. शब्दांनी व्यक्त केलेलं प्रेम हे कधीकधी अपूर्ण असतं. परंतु मौनातली उपस्थिती, मौनातली काळजी, मौनातला सहवास — हे सर्व ‘अस्पर्शम्’चं जीवंश होतं.

मौनाचं आध्यात्मिक अर्थगमक

> "मौनं तप: सत्त्वमुदाहृतं" — भगवद्गीता १७.१६

गिता मौनाला ‘सत्त्वगुणी तपस्या’ म्हणते. याचा अर्थ मौन म्हणजे विचारशुद्धी, आत्मसंयम आणि आत्मा-परमात्म्यातील सेतू. हा मौन केवळ बोलणं थांबवणं नसून — स्वत:ला ऐकणं, आणि परमात्मा काय सांगतो आहे ते अंतर्मनाने जाणणं हे असतं.

व्यवहारातील मौन

एखादा सखा काही न बोलता आपल्या डोळ्यातलं दुःख समजतो — ते मौन म्हणजे ‘अस्पर्शम्’.

एखादी गुरु-शिष्य भेट जिथे फक्त डोळ्यांनी शिक्षण होतं — ते मौन ‘ज्ञाना’चं रुप होतं.

प्रिय व्यक्तीसमोर नुसतं बसणं, आणि त्यातच पूर्ण संवाद होणं — हे प्रेमाचं मौन आहे.

उपसंहार : मौन हेच ‘अस्पर्शम्’चं प्रवेशद्वार

‘मौन’ म्हणजे आत्म्याशी, गुरुशी आणि भगवंताशी जोडणारा अदृश्य धागा. मौन हे न बोलण्याचं व्रत नाही, तर अंतरंगातील विलीनतेचं साधन आहे. ‘अस्पर्शम्’ ही अवस्था मौनातूनच जन्मते — आणि त्या मौनातच संपूर्ण संवाद सामावलेला असतो.