Who possesses true knowledge? | विज्ञानवान कोण ?

    

आत्ममीमांसेत पंचकोश विवेक अपेक्षित आसतो. अन्नमय कोश, प्राणमय कोश, मनोमय कोश, विज्ञानमय कोश व आनंदमय कोश असे हे पंचकोश आहेत. त्यांची मीमांसा करून ज्याने देहाला साधन मानल आहे त्याने आत्ममीमांसा केली आहे असं म्हणता येईल. देह क्षुद्र आहे, हलका आहे, त्याज्य आहे असं जर माणूस घोकत असेल आणि तसंच जर सतत वाचत किंवा सांगत असेल तर तिला आत्ममीमांसा म्हणता येत नाही. खरं पाहिलं तर देहाला हलका, निम्न वा निंद्य मानण्याचं काही कारण नाही. प्रभूच्या या कलाकृतीला हलकी, क्षुद्र समजण्याचा आपल्याला कोणताही अधिकार नाही. परंतु आपण तत्वज्ञानाच्या नावावर हा असा दीड शहाणपणा करायला लागलो आहोत आणि म्हणतो आहोत की, 'देहाविषयी कसली असक्ती बाळगायची? उलट आत्म्याविषयी असक्ति बाळगा!' जरूर, देहासक्तीत पुष्कळ दोष आहेत. पण हा देह अशुची आहे, अशुद्ध आहे, क्षुद्र आहे, नाशिवंत आहे असं घोकणारा, ऐकणारा, वाचणारा अथवा बोलणारा माणूस विज्ञानवान नव्हे. इतकच नव्हे तर हा माणूस अन्नमय कोशाच्या पलीकडे गेलेला आहे असंही मानण्याचं काही कारण नाही. जो हे समजून चुकला आहे की देह साधन आहे, साध्य नाही आणि चीन्मिलन साध्य आहे तो अन्नमय कोशाच्या पलीकडं पोहोचला आहे असं म्हणता येईल.

   

अनंत रूपानी प्रभू आपल्याला भेटायला येतो. सत्कर्माच्या द्वारे जसा तो भेटायला येतो तसा पापांच्या द्वारेही तो भेटायला येतो. भगवंत भेटायला यावा हे ज्यांचं ध्येय बनल आहे आणि त्याच्याकरता जो देहाला साधन मानतो आणि चीन्मिलनाला साध्य मानतो तो त्याच कारणाकरता या देहाचा उपयोग करतो. ज्याने हे साध्य प्राप्त करण्यासाठी देह वापरलाय त्यात त्याने आत्ममीमांसा केली असं म्हणता येईल. तेव्हा अध्यात्माचा अधिकारी कोण? विज्ञानवान कोण? ज्याने अशा ध्येया करता देह वापरला तो.

 प्राणवान

1. प्रस्तावना

‘प्राण’ म्हणजे काय? फक्त श्वास नव्हे, तर चेतनेचा प्रवाह.

प्राणमय कोशाचा शरीरात व आचरणात संदर्भ.

अन्नातून प्राण निर्माण होतो – अन्न आणि प्राण यांचा संबंध.

2. देह आणि प्राण यांचे नाते

देह केवळ हाडामांसाचा नव्हे, तर त्याला उर्जा चालवते ती प्राणशक्ती.

प्राणाची निर्मिती, वापर, आणि त्याचा व्यय – विवेकातून नियमन.

3. प्राणशक्तीचा वापर

सेवा, साधना आणि सत्कर्म यात प्राणशक्ती खर्च होणे म्हणजे ‘योग्य वापर’.

वासनात्मक, लोभी, स्वार्थी व्यवहारात प्राणाचा अपव्यय.

4. आत्ममीमांसेतील प्राणमय कोशाचा टप्पा

प्राणशक्तीवर नियंत्रण ठेवून साधनेसाठी वापरणारा माणूस प्रगतीकडे जातो.

योग आणि प्राणायाम याचा यामध्ये महत्त्वाचा वाटा.

5. निष्कर्ष

प्राणवान तोच, जो प्राणशक्तीचा सन्मान करतो, तिचा अपव्यय टाळतो आणि तिला साधनेचा भाग बनवतो.

प्राणवान

आत्ममीमांसेचा मार्ग पंचकोश विवेकातून जातो, हे मान्य करत आपण अन्नमय कोशाची मर्यादा ओलांडली. अन्नातून निर्माण झालेला देह जर साधन ठरत असेल, तर त्यास प्राण फुंकणारी प्राणशक्ती हे त्याचं दुसरं अंग. अन्न हे स्थूल, तर प्राण हे सूक्ष्म. अन्नमय कोशाच्या पलीकडे जाण्याचा अर्थ असा की, देह फक्त उपभोगाचा विषय न मानता साधनेसाठी वापरण्याचा संकल्प. परंतु या संकल्पात ऊर्जा हवी, चेतना हवी – ती देते प्राणशक्ती. म्हणूनच, आत्ममीमांसेतील पुढचा टप्पा म्हणजे प्राणमय कोश.

प्राण म्हणजे काय? फक्त श्वास? नव्हे. प्राण म्हणजे जीवनदायी चेतना – जी शरीरात, मनात आणि कर्मात संचार करते. तीच आपली ऊर्जा, तीच प्रेरणा, तीच जीवंतपणा. आपल्या जीवनातील प्रत्येक कर्म – चालणं, बोलणं, विचार करणं – या सगळ्यात प्राण सहभागी असतो. ही प्राणशक्ती जर जागरूकतेने वापरली, तर ती मन आणि बुद्धीला शांततेकडे, स्थैर्याकडे घेऊन जाते. जर तीच शक्ती वासनांमध्ये, लोभामध्ये, रागात वापरली गेली, तर ती नाशक बनते. म्हणूनच, प्राणावरचं आपलं नियंत्रण ही आत्ममीमांसेतील अनिवार्य पायरी आहे.

प्रश्न असा आहे की, या प्राणशक्तीचा वापर कशासाठी होतो आहे?

कोणत्याही कर्मामागे प्राणाशक्ती लागते. पण ती कुठे खर्च होते आहे याचे भान असणे हीच विवेकाची खरी सुरुवात. जर ती शक्ती सेवा, साधना, सत्कर्म यासाठी वापरली गेली, तर ती शक्ती ‘शुद्ध’ बनते – अशी प्राणशक्ती मनाला स्थिर करते. पण जर तीच शक्ती केवळ वासनेच्या वाटेने गेली, तर ती ‘अशुद्ध’ बनते – मन अस्थिर होते. म्हणूनच, प्राणावर ताबा मिळवण्याचं कार्य योगशास्त्राने सांगितलं. योग म्हणजे शरीर आणि प्राणाचं सामंजस्य. प्राणायाम म्हणजे प्राणावर नियंत्रण – त्याला योग्य मार्ग देणं.

प्राणशक्तीवरचं प्रभुत्व म्हणजे केवळ तंदुरुस्ती नव्हे, तर तपशक्तीचं बीज आहे.

हेच प्रभुत्व जर साधनेसाठी वापरलं, तर माणूस प्राणमय कोश पार करतो.

प्राणवान तोच,

जो स्वतःच्या प्राणशक्तीचं स्मरण ठेवतो,

जीवनाला केवळ उपभोगाचा विषय मानत नाही,

तर तीच प्राणशक्ती साधनेसाठी वापरतो.

तोच आत्ममीमांसाकडे वाटचाल करतो.

तोच पुढे विज्ञानमय कोशाचा अधिकारी होतो.