श्रेष्ठ पुरुष
उपनिषद् सांगते, वरान् प्राप्य नीबोधत - श्रेष्ठ पुरुषांकडे जाऊन ज्ञान संपादन करा. अध्यात्माच्या दृष्टीने आपल्या शास्त्रात त्यालाच गुरु म्हणतात की जो लघु नाही. जो सत्ता, संपत्ती, कीर्ती आणि स्त्रीच्या लोभाने उडून जात नाही तो गुरु. गुरुची साधी सरळ व्याख्या आहे. सत्ता, संपत्ती, कीर्ती आणि स्त्री आदींच्या temptation लोभाने उडून जातो तो गुरु नाहीच असू शकत, तो लघु आहे. स्त्री, सत्ता, संपत्ती आणि कीर्ती ही सगळी फार मोठी आकर्षणं आहेत आणि स्वतःची कीर्ती वाढावी, advertisement व्हावी असं ज्याला वाटत असतं तो अध्यात्मात अतिशयच लघु आहे. हिला गौरवेच्छा म्हणतात. अशा गौरवेच्छेच्या पोटी जो कापसासारखा उडून जात नाही तो आहे गुरु. म्हणून उपनिषद् सांगते आहे की, वरान् प्राप्य - अशा श्रेष्ठ पुरुषाचा हात पकडा.
असा श्रेष्ठ पुरुष म्हणजे गुरु हा चैतन्यमय असला पाहिजे. तरच अध्यात्माची भूक लागते आणि माणूस त्या दृष्टीने प्रवृत्त होतो. असा प्रवृत्त माणूस मग काम करू लागतो. काम करण्याची एक गोष्ट आहे आणि काम करवन ही दुसरी गोष्ट आहे. लोकांना कामाला प्रवृत्त करणे ही अतिशय कठीणात कठीण गोष्ट आहे. कठीण पण नाही, अगदी अशक्य गोष्ट म्हणाल तरी चालेल.
काही काही माणसं आपल्या मर्जीला वाटेल तसं काम करू लागतात, पण त्यांना अमुक कार्याला प्रवृत्त करण्याची मोठ्यात मोठी गोष्ट आहे. लोकांना अशा प्रकारे प्रवृत्त करतो तो गुरु. हा गुरुच्या जीवनाचा महत्त्वाचा ताळा आहे. गुरु शेकडो लोकांना कार्याला प्रवृत्त करतो आणि त्यांना धावायला लावतो. हे करणं फार कठीण आहे, पण गुरु ते करू शकतो. गुरु दुसऱ्यात धावण्याची शक्ती निर्माण करतो. लाकडाच्या बाहुलीला पाहून माणसाचा काम उद्दीपित होणार नाही. असा लाकडाच्या बाहुलीसारखा 'वर' चालणारच नाही. असला गुरु काही उपयोगी नाही. असा 'वर' भातुकलीच्या खेळात सजून ठेवायलाच काय तो उपयोगी आहे असं आपणही बोलतो. उपनिषद् सांगते वरन् प्राप्य निबोधत| इथे वर म्हणजे श्रेष्ठ पुरुष. अशा गुरूला प्राप्त करून निबोधत - ज्ञान संपादन करा असं उपनिषदाला सांगायचं आहे.
श्रेष्ठ पुरुष — ज्याच्याकडून ज्ञान फुलतं
उपनिषद काय सांगतं? — "वरान् प्राप्य निबोधत" — म्हणजे श्रेष्ठ पुरुषाला प्राप्त करून ज्ञान मिळवा, असं.
पण हा 'श्रेष्ठ पुरुष' म्हणजे नेमका कोण?
तो, जो सत्तेच्या, संपत्तीच्या, कीर्तीच्या किंवा स्त्रीच्या मोहाने हलत नाही.
आपण पाहतोच ना — बऱ्याचदा माणसं जरा प्रसिद्धी मिळाली, की थरथरायला लागतात.
ज्याच्या मनात 'माझी कीर्ती वाढली पाहिजे', 'माझं कौतुक झालं पाहिजे' अशी धावपळ असते, तो मुळात अध्यात्माच्या प्रवासात मागेच पडतो.
खरा गुरु असा नसतो.
तो स्थिर असतो, खोलवर खोल असतो.
आणि सर्वात मोठी गोष्ट — तो फक्त स्वतःच शुद्ध होत नाही, तर दुसऱ्यांच्या जीवनातही ऊर्जा ओततो.
बघा ना — माणसांना त्यांच्या इच्छेने काही काम करायला लावणं हे किती कठीण आहे!
सगळ्यांना वाटतं, "आपण आपली मर्जीचीच कामं करायची."
पण गुरु असा असतो की, तो लोकांच्या अंतःकरणात कामासाठीची इच्छा जागवतो. त्यांना धावायला लावतो. प्रेरित करतो.
फक्त बाहेरून भारी वाटतो म्हणून कुणाला गुरु मानायचं नाही.
लाकडाच्या बाहुलीसारखी सजावट करून उभं राहणाऱ्याला पाहून कुणाचं मन कधी झंकारत नाही.
गुरु असा पाहिजे की, त्याच्या अस्तित्वानेच आत काहीतरी हलावं.
म्हणून उपनिषद पुन्हा सांगतं —
"वरान् प्राप्य निबोधत" — श्रेष्ठ पुरुष शोधा, त्याचा सहवास साधा, आणि मग खऱ्या अर्थानं ज्ञानाचं दार उघडेल.
श्रेष्ठ पुरुष — चैतन्यमय गुरु
उपनिषद सांगते : "वरान् प्राप्य निबोधत" — श्रेष्ठ पुरुषांची प्राप्ती करा आणि खरे ज्ञान मिळवा.
श्रेष्ठ पुरुष म्हणजे कोण?
तो, जो मोहांच्या झंझावातात अढळ राहतो.
सत्ता, संपत्ती, कीर्ती किंवा स्त्रीसुख यांच्या आकर्षणाने जो भरकटत नाही, तोच खरा गुरु.
जेव्हा एखादा व्यक्ती स्वतःच्या प्रसिद्धीच्या मागे धावतो, तेव्हा तो आध्यात्मिक प्रवासात लघुत्वाकडे झुकतो. कारण ज्याच्या अंतरात गौरवेच्छा (कीर्तीची आस) असते, तो इतरांना मार्गदर्शन देण्यास सक्षम राहत नाही.
गुरु म्हणजे स्थैर्याची मूर्ती. तो केवळ स्वतःच जागृत नसतो, तर इतरांमध्येही चैतन्य जागवतो.
असंख्य माणसांना जागं करणं, त्यांना कार्यासाठी प्रेरित करणं — ही गुरुची खरी ओळख आहे.
स्वतः धावणं एक गोष्ट आहे, पण इतरांना धावण्यासाठी सज्ज करणं — हे खऱ्या गुरुचं सामर्थ्य आहे.
कोरड्या बाह्यरूपात बसवलेला ‘वर’ म्हणजे गुरु नव्हे.
लाकडाच्या बाहुलीला पाहून जसं कोणाचं मन उद्दीप्त होत नाही, तसाच बाह्य देखाव्याचा, पण आत्मशून्य गुरु निरुपयोगी ठरतो.
उपनिषद आपल्याला जागं करतं :
"वरान् प्राप्य निबोधत" — अशा चैतन्यमय श्रेष्ठ पुरुषाला प्राप्त करा, आणि मग ज्ञानाच्या दिशेने पावलं उचलायला शिकाल.
असा गुरुच तुमच्या अंतःकरणात अग्निसारखा तेज निर्माण करतो — जो तुम्हाला केवळ विचारशील करत नाही, तर कृतीशीलही बनवतो.
Comments
Post a Comment