भवितव्याचे चिंतन

   

         

तेव्हा वक्त्याने कधी अशी मिजास बाळगू नये की आपण दुनियाला सुधारण्यासाठी निघालो आहोत. अरे तू काय दुनिया सुधारणार? म्हणूनच सर्वेऽत्र सुखीन: सन्तु - 'बेटा! तेरा भला हो जायेगा असा आशीर्वाद देऊ नका. 'मी कशासाठी जातो आहे? तर माझा धडा पक्का करण्यासाठी जातो आहे' अशी तुमची भूमिका असेल तर तुमचं बोलणं हे शुभ कथन ठरेल. नाहीतर तुमचं कथन फक्त चांगलं असेल. कारण की जोपर्यंत 'चोरी करा' असं तुम्ही सांगत नाही तोपर्यंत अशोक तर नक्कीच गणला जाणार नाही, चांगलाच असेल. पण शुभकथन ही निराळीच गोष्ट आहे.

   

तर अशा प्रकारे शुभकर्म, शुभश्रवण आणि शुभकथन हे जीवनात आल्यानंतर पुढे आणायचं ते म्हणजे शुभचिंतन. जीवनात चिंतन सुद्धा शुभ असलं पाहिजे. माणसाचं चिंतन तीन प्रकारचं असतं. एक म्हणजे भोगाचं चिंतन, दुसरं म्हणजे भवितव्याच्या चिंतन आणि तिसरं भगवंताच चिंतन अशा प्रकारे तिन्ही मध्ये 'भ' कार आहे. तेव्हा तिन्हींच्या नावराशी एकच आहे.

   

काही काही लोक रात्रंदिवस भोगाच्या चिंतनात गुंतलेले असतात. ती सामान्य माणसे असतात. भोगाच्या चिंतनात गुंतलेला माणूस जरी राजा असला तरी तो देखील सामान्य गणला जातो. अशा सामान्य जीवांच्या डोक्यामध्ये भोगच येतात. दुसरं काही त्यांच्या डोक्यात येत नाही.

    

दुसरा आहे ते भवितव्याचे चिंतन. भवितव्य ही फार मोठी गोष्ट आहे. पांडव हे अतिशय चांगले आणि दैवी वृत्तीचे होते, पण काय त्यांच्या भवितव्यात होतं ते पहा. दुपारी जेवून उठले असतील, पंचपक्वान्ने आणि मिष्टान्न जेवून उठले असतील, सोन्याच्या थाळीमध्ये जेवले असतील आणि उठून पितांबर बदलताहेत तेवढ्यात त्यांना काकाची चिठ्ठी आली की चला, आता धूत क्रीडेला चला. तांबूल भक्षण करून पांडव खेळायला गेले आणि संध्याकाळी सर्वस्व गमावून बसले. कंगाल बनवून उघड्यामाथ्याने आणि उघड्या पायाने त्यांना जंगलात जावं लागलं. काय हे त्यांचे भवितव्य! विवेकी माणसं भवितव्याचे चिंतन करतात. म्हणूनच ही विवेकी माणसं कधी कोणत्या प्रसंगी उन्मत बनत नाहीत. उद्दाम बनत नाहीत आणि मदांध बनत नाहीत. कारण ते भवितव्याचे चिंतन करीत असतात. भोगाच चिंतन करणारा माणूस सामान्य म्हटला जातो आणि भवितव्याचे चिंतन करतात ते विवेकी म्हटले जातात. परंतु भगवंताचं चिंतन करण्याला शुभचिंतन म्हणतात. शुभचिंतनाचे दोन भाग आहेत. १) जीवन विषयक चिंतन आणि २) कर्मविषयक चिंतन. या दोघांच्या बाबतीत ज्याचं चिंतन भगवंताशी निगडित असतं ते लोक शुभ चिंतन करणारे असतात.

 "भवितव्याचे चिंतन" हा जो दृष्टिकोन आहे, तो नचिकेताचं प्रतीकात्मक पात्र समजून घेतल्यावर अधिक खोलवर समजतो — कारण कठोपनिषदात यम-नचिकेता संवादातूनच भवितव्य, आत्मा, धर्म, आणि शुभ-अशुभ यांच्या संकल्पना उलगडतात.

"मी दुनियेला सुधारायला निघालो" न म्हणता "माझा धडा पक्का करतोय" — हे नचिकेताच्या वृत्तीशी जुळणारं आहे. त्याने यमासमोर जाऊन केवळ वर मागायला नाही, तर आत्मविद्येची मागणी केली. त्यात कुठेही उपदेशक वृत्ती नव्हती, तर शोधक वृत्ती होती.

भवितव्याचं चिंतन करणारे विवेकी लोक — यमराजाने नचिकेताला जे भोगाचे प्रलोभन देऊन थांबवण्याचा प्रयत्न केला, तो नकारून नचिकेताने भवितव्याच्या (मृत्योत्तर सत्याच्या) चिंतनाचा मार्ग स्वीकारला. ही विवेकाची भूमिका होती.

शुभचिंतन आणि भगवंताशी निगडित चिंतन — कठोपनिषदात “श्रेयो मार्ग” आणि “प्रेयो मार्ग” यांचा जो मूलभूत विचार आहे, तो इथे सुस्पष्ट दिसतो. प्रेय म्हणजे भोग; श्रेय म्हणजे आत्मसाक्षात्कारासाठीचं चिंतन — हेच शुभचिंतन.

१. "भोग", "भवितव्य" आणि "भगवंत" यांचे तात्त्विक परिप्रेक्ष्य:

भोग:

जीवनात भोग येतातच, परंतु तेच अंतिम ध्येय मानणं ही सामान्य वृत्ती आहे. कठोपनिषदात यम नचिकेताला म्हणतो — "शुभमस्तु ते, न वै वसु: वसवो मनुष्याणां सम्पद्यते..." — भोगांनी आत्मसाक्षात्कार मिळत नाही.

भवितव्य:

भवितव्यावर माणसाचा पूर्ण अधिकार नसतो. मात्र, त्यावर चिंतन करणं ही विवेकबुद्धीची खूण आहे. यमराजाने नचिकेताला निवडीची संधी दिली, तिथेच भवितव्याला आकार देण्याचा क्षण येतो.

भगवंताचं चिंतन (शुभचिंतन):

भगवंत म्हणजे आत्मतत्त्व, अंतर्बोध. "अणोरणीयान् महतो महीयान्..." ही ओळ लक्षात घेतल्यास, जे अंतर्मुखतेने जीवन पाहतं, तेच खरं शुभचिंतन आहे. 

२. नचिकेताचं उदाहरण अधिक सविस्तर:

नचिकेता हा फक्त शास्त्रज्ञ नसे, तर एक अत्यंत सजग शिष्य होता. त्याने "श्रेयो मार्ग" स्वीकारून आत्मविद्या शिकण्याची धडपड केली.

३. शुभचिंतनाच्या दोन प्रकारांवर (जीवनविषयक व कर्मविषयक) विस्तार:

जीवनविषयक:

आपण कोण आहोत, जीवनाचे अंतिम प्रयोजन काय आहे, आणि हे जीवन कशासाठी जगायचं — हे आत्मचिंतन.

कर्मविषयक:

आपण जे करतो, ते भगवंताशी किंवा धर्मबुद्धीशी जोडलेलं आहे का?

४. समारोप (एक वैचारिक हाक):

> "आज आपण भोगांच्या अतिरेकात, भविष्याच्या भयात आणि भगवंताच्या विस्मरणात अडकलेलो आहोत. त्यातून बाहेर पडून, नचिकेतासारखी विवेकदृष्टी मिळवणं ही काळाची गरज आहे. जेव्हा चिंतन हे भगवंताशी निगडित होतं, तेव्हाच ते जीवनाला शुभतेकडे नेतं. आणि खरं पाहिलं, तर शुभतेचा शोध म्हणजेच आत्माचा शोध."

भवितव्याचे चिंतन : एक तात्त्विक आणि व्यावहारिक अन्वयार्थ

१. चिंतनाच्या तीन पातळ्या : भोग, भवितव्य, भगवंत

भोगाचं चिंतन — हे भूतकाळ किंवा वर्तमानाशी जोडलेलं असतं. व्यक्ती भोगसुखांमध्ये अडकते, तिचं मन निरंतर त्या आठवणींच्या किंवा अपेक्षांच्या भोवऱ्यात फिरत राहतं.

भवितव्याचं चिंतन — ही विवेकशीलतेची पहिली पायरी. यामध्ये माणूस आपल्या कृतींचा, त्याच्या परिणामांचा, आणि जीवनप्रवाहाचा विचार करतो. भविष्याचा वेध घेतो.

भगवंताचं चिंतन (शुभचिंतन) — ही चिंतनाची उच्यतम अवस्था. यात व्यक्ती जीवन, कर्म, आणि अंत:प्रेरणा यांना आत्मविद्येशी जोडते. हाच आत्मचिंतनाचा आरंभबिंदू असतो.

२. कठोपनिषदातील 'नचिकेता' : विवेकशील चिंतनाचं प्रतीक

नचिकेताने यमासमोर निवड केली ती श्रेयो मार्गाची. त्याने भोगाचं आकर्षण नाकारलं.

"अणोरणीयान् महतो महीयान्..." — या मंत्रातून आत्मविद्येचं रहस्य तो उलगडतो.

नचिकेताचं चिंतन हे भवितव्याचं नसून शाश्वत सत्याच्या शोधाचं आहे. म्हणूनच तो 'शुभचिंतन' करणारा ठरतो.

३. 'भवितव्य' या संकल्पनेचा अर्थ आणि मर्यादा

भवितव्य हे निश्चित नाही, पण त्याचा विचार माणसाला नम्र आणि विवेकी बनवतो.

भवितव्याचं चिंतन म्हणजे सतत परिणामदृष्टी बाळगणं — त्यामध्ये गर्व नसतो, अपेक्षा असते पण आसक्ती नाही.

पांडवांचं उदाहरण — साऱ्या भौतिक वैभवाच्या पलीकडे गेलेली अपार अनिश्चितता. तरीही त्यांनी विवेक आणि धर्म सोडला नाही.

४. शुभचिंतन : जीवन आणि कर्म या दोन पातळ्यांवर

जीवनविषयक शुभचिंतन — मी कोण आहे? माझं जीवन काय म्हणतं? हे चिंतन व्यक्तीला ध्येयदृष्टी देते.

कर्मविषयक शुभचिंतन — मी जे करतो, ते योग्य आहे का? माझं कर्म फक्त फलासाठी आहे का?

भगवद्गीतेतील "नियतं कुरु कर्म त्वं" हा विचार इथे महत्त्वाचा ठरतो.

शुभचिंतन म्हणजे 'मी भगवंताशी जोडलेलं आयुष्य जगतो आहे का?' हा प्रश्न स्वतःला सतत विचारणं.

५. आजच्या काळात या चिंतनाची गरज

भोगप्रधान, तात्कालिक सुखांमध्ये अडकलेल्या जीवनशैलीला शुभचिंतनाची फार मोठी आवश्यकता आहे.

भविष्यकाळाबद्दलचा भीतीदायक अनिश्चिततेचा काळ — येथे 'विवेकी भवितव्य चिंतन' हे मानसिक समत्व देऊ शकतं.

आणि या दोहोंच्या पलीकडे, एक शांत, सुसंवादी आणि अंतर्मुख जगणं हवं असेल तर 'भगवंताशी निगडित चिंतन' म्हणजेच 'शुभचिंतन' आवश्यक आहे.