Part 1: A Mirror in Life – Self-Reflection | भाग 1 जीवनात आरसा आत्ममीमांसाक

आत्मामीमांसेच्या या स्टेप्स - पायऱ्या आरशाइतक्या स्पष्ट आहेत की, आपण जर नकटे असलो तर तो असा तत्काळ आपण नकटे आहोत हे दाखवतो. दुसऱ्याला विचारण्याची त्यात आवश्यकता नाही. ज्याने प्रभू कार्यासाठी देहाला साधन म्हणून वापरलं आहे त्याने आत्ममीमांसा केली आहे असं म्हणता येईल. म्हणजे देहाला क्षुद्र मानण्याचं काहीही कारण नाही. कारण की मग ती आत्ममीमांसा नव्हे. सज्जनांच्या मनात ज्यावेळी एखाद्या गोष्टीविषयी संदेह निर्माण होतो त्यावेळी त्यांच्या अंतकरणातल्या वृत्ती याच त्यांच्यासाठी प्रमाण असतात. याचं कारण त्यांनी आपल्या मनाला असं शिकवून तयार केलेल असतं की ते चुकीच्या मार्गाने जाणारच नाही. अशा प्रकारे ज्याने मनाला ताब्यात ठेवलेलं आहे त्याला आत्ममीमांसक म्हणतात.

     

त्याचप्रमाणे जो बुद्धी ताब्यात ठेवू शकतो तो म्हणजे आत्ममीमांसक होय. जो परमेश्वराच्या कामनांचा स्वीकार करतो त्याने आत्ममीमांसा केली असं म्हणता येईल. ज्याने आत्ममीमांसा केलेली असेल त्याचं वर्तनच निराळ असतं. आणि ते ज्यांनी केले नाही त्याचं वर्तन निराळ.

    

जो वासनांचा दास झालेला नाही, ज्याने आत्ममीमांसा केली आहे, देह ज्याने चीन्मिलनाचं साधन मानलं आहे, भगवंताकरता ज्याने देह झिजवला आहे, मनाच्या जो ताब्यात गेलेला नाही तसंच बुद्धीवरही ज्याने नियंत्रण राखल आहे आणि इंद्रियांना ज्याने हत्यार मानल आहे, त्याचप्रमाणे जीवन विकासासाठी प्राणांची परवा करत नाही तो म्हणजे आत्ममीमांसक. आणि तोच प्राणमय कोशाच्या पलीकडे गेलेला गणला जातो. अर्थातच ज्याने आत्ममीमांसा केलेली आहे तो विज्ञानवान होय.

 १: आत्ममीमांसेचा आरंभ — आरशासारखी स्पष्टता

जीवनात अनेक क्षण असे येतात जेव्हा आपल्याला स्वतःकडे पाहण्याची खरी गरज भासते. हे पाहणं केवळ आरपार डोकावणं नसून — ती एक आत्ममीमांसा असते. आत्ममीमांसेच्या पायऱ्या आरशासारख्या स्पष्ट असतात. त्या आरशात आपण उभं राहिलं की आपण कोण आहोत, आपलं मन, बुद्धी, देह आणि वर्तन यांचं प्रतिबिंब आपल्यासमोर उभं राहतं. जर आपण नकटे असलो, तर आरसा ते दाखवतोच — कुणी सांगण्याआधीच.

आत्ममीमांसा म्हणजे स्वतःला प्रामाणिकपणे पाहणं, स्वतःच्या वृत्तींचं परीक्षण करणं. आणि हे परीक्षण कोणत्या हेतूनं? तर प्रभूकामासाठी, आपल्या देहाला साधन मानून. ज्याने देहाला केवळ भोगाचं साधन न मानता प्रभूकृतीसाठी वापरलं आहे, त्यानं आत्ममीमांसा केली आहे, असं समजावं. म्हणूनच देहाला क्षुल्लक समजण्याचं कारण नाही — कारण ती आत्ममीमांसेला छेद देणारी भावना ठरते.

सज्जनांच्या मनात एखाद्या गोष्टीविषयी शंका निर्माण झाली, तरी त्यांचं अंतःकरणच त्यांचं मार्गदर्शक ठरतं. का? कारण त्यांनी आपल्या मनाला अशा पद्धतीने संस्कारित केलं असतं की ते चुकीकडे वळणारच नाही. अशा मनाचं नेतृत्व करणारं आणि त्यावर नियंत्रण ठेवणारं व्यक्तिमत्त्व म्हणजेच आत्ममीमांसक.

तसंच बुद्धीचंही महत्त्व आहे. जी बुद्धी विषयसक्त न होता संयमित आणि विवेकशील असते, ती आत्ममीमांसेत साहाय्यक ठरते. म्हणून ज्याच्या बुद्धीवर त्याचा ताबा आहे, तोच आत्ममीमांसक म्हणावा.

परमेश्वराच्या इच्छेचा स्वीकार, इंद्रियांचा ताबा, वासनांवर नियंत्रण, देहाचा उपयोग साधन म्हणून आणि प्राणांचा वापर जीवनविकासासाठी – या साऱ्या गोष्टी आत्ममीमांसेच्या मार्गातील पायऱ्या आहेत.

ज्याने आत्ममीमांसा केली आहे, त्याचं वर्तन वेगळं असतं. त्याचा देह, मन, बुद्धी, वागणं, बोलणं — हे सगळं एका उच्च उद्दिष्टाशी जोडलेलं असतं. तो इंद्रियांचा दास नसतो. वासनांचा गुलाम नसतो. त्यानं देह झिजवलेला असतो — पण ते झिजणं म्हणजे स्वतःसाठी नाही, तर भगवंतासाठी असतं.

तो प्राणमय कोशाच्या पलीकडे गेलेला असतो. आणि म्हणूनच तो विज्ञानवान ठरतो — कारण त्याची ज्ञानप्राप्ती ही केवळ ग्रंथसंपदेतून नाही, तर प्रत्यक्ष अनुभवातून आलेली असते.

  २: देह – साधन की बंधन?

आध्यात्मिक प्रवासात पहिल्या टप्प्यांपैकी एक म्हणजे देहाबद्दलची आपली धारणा स्पष्ट होणं. बहुतेक वेळा आपण देहाला बंधन समजतो — कारण तो आपल्या वासनांचे, इंद्रियांचे, आजारांचे आणि इच्छांचे केंद्र आहे. पण आत्ममीमांसेच्या दृष्टिकोनातून पाहिलं, तर हा देह बंधन नसून एक अत्यंत आवश्यक आणि प्रभावी साधन आहे.

देह हा आत्मविकासाची पहिली पाठशाळा आहे.

देहाशिवाय साधना शक्यच नाही. उपासना, सेवा, ध्यान, स्वाध्याय, कर्म — या साऱ्या गोष्टी शरीराच्या माध्यमातूनच घडतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्पष्ट सांगतो – "योगः कर्मसु कौशलम्". आणि हे कर्म म्हणजे केवळ बाह्य कृती नसून, अंतर्मनाशी एकरूप होऊन केलेलं कार्य. हे एकरूप होणं देहाशिवाय शक्य नाही.

तसंच तैत्तिरीय उपनिषदात म्हटलं आहे – “अन्नमय कोश” हा आत्मप्राप्तीच्या मार्गातील पहिला थर आहे. म्हणजेच देहाला नाकारून आत्मसाधना होत नाही, तर देहाचं साधनीकरण केल्यावरच ती सुरू होते.

परंतु देहाचं साधन होणं आणि त्याचं साधनात रूपांतर होणं यात फरक आहे. देहाचं साधन होणं म्हणजे त्याचा उपयोग भगवंताच्या कार्यासाठी, आत्मविकासासाठी, इतरांसाठी — आणि त्याच वेळी त्याच्याशी आसक्त न होणं. देह भोगासाठी नसून, योगासाठी आहे — हाच आत्ममीमांसकाचा दृष्टिकोन.

जसा वीणा एक वाद्य आहे, पण ती सूर लावणाऱ्याच्या हातातच अर्थपूर्ण होते, तसाच देहही आत्म्याच्या हातात आल्यानंतर अर्थ प्राप्त करतो.

बंधन तेव्हाच होतं, जेव्हा देहाची ओळख स्वतःशी इतकी घट्ट जोडली जाते की आत्म्याची जाणीवच लोपते. “मी देह आहे” हीच जबरदस्त चूक बंधनाचं मूळ आहे. पण “हा देह माझा आहे, मी त्याचा उपयोग करू शकतो” ही जाणीव साधनाचं द्वार उघडते.

अर्थातच, आत्मविकासात देहाचं स्थान सन्मानाचं आहे — त्याचं साधन म्हणून सश्रद्ध स्वीकार आणि संयमित उपयोग हे आत्ममीमांसेच्या दुसऱ्या टप्प्याचं लक्षण आहे.