REALISATION OF BRAHMA

                 

 तत्त्वज्ञान केवळ बौद्धिक विषय न राहता अनुभूतीचा विषय बनला पाहिजे. भारतीय परंपरेला अनुसरून सांगायचं तर मुखाने विशुद्ध तत्त्वज्ञान सांगणारा आणि हाताने कत्तलखाने चालवणारा स्टॅलीन भारताचा आदर्श बनू शकत नाही. याचं कारण तत्त्वज्ञान हा केवळ डोक्याचा अथवा बुद्धीचा विषय म्हणून नुसत्या उड्या मारणारे असे हे सगळे लोक आहेत.

   

भारतीयांनी केवळ तत्वचिंतन केलं नाही तर त्यांनी ते तत्व पाहिलं आहे, अनुभवलं आहे. उपनिषद काळापासून जर या भारत भूमीवर एखाद्या गोष्टीला मोठ्यात मोठी किंमत असेल तर ती भावजीवनाला आणि अनुभूतीवादाला आहे. उपनिषद सांगते की, या आत्मतत्त्वाचा ज्याला अनुभव आला आहे तो माणूस न शोचती - शोक करत नाही, रडत बसत नाही. या तत्त्वाची अनुभूती झालेले लोक, 'मला जन्म नको' अशी मागणी कदापी करत नाहीत आणि 'देवा! केव्हा आम्हाला या जगाच्या जंजाळातून सोडवाल?' असे देखील बोलत नाहीत. उलट अशा लोकांचा आग्रह सुरू असतो की, :या जगात मला पुन्हा जन्म दे.'

    

अशी या लोकांची मागणी असते. याचं कारण काय? ब्रह्मज्ञानाचा अनुभव ही एक अत्यंत विरळ गोष्ट आहे. ब्रह्मज्ञान होणं अतिशय कठीणात कठीण आहे. ब्रह्म होता येत पण ब्रह्माचं होता नाही येत. माणूस यदाकदाचीत ब्रह्म बनून जाईल पण ब्रह्मज्ञान व्हायचं असेल तर ब्रम्हाला समोर ठेवून माणसाने स्वतःला त्यापासून निराळ राखलं पाहिजे. ही एक मोठी विचित्र कल्पना आहे. उदाहरणार्थ आत्ताच आपण वाचल असेल की माणूस अंतराळ प्रवास करून आला त्यावेळेस त्या अंतराळ प्रवाशाने पृथ्वीपासून अलग राहून पृथ्वी पाहिली. पण त्याची आपण कल्पना करायला गेलो तरी डोक्याला झिणझिण्या येतील. तो अंतराळ प्रवासी पृथ्वीपासून निराळा राहूच कसा शकला? पृथ्वीपासून निराळा राहू शकणं शक्य आहे काय? याचे उत्तर आपल्याला सुचत नाही. कारण की आपलं आकाश पृथ्वीमध्येच समाविष्ट आहे अशी माणसाची मान्यता आजवर होती. तर अशा प्रकारे पृथ्वीला एखाद्या भौतिक गोळ्याप्रमाणे निराळ राहून पाहणं ही गोष्ट समजणं जितकी कठीण आहे त्यापेक्षा लाख पट कठीण गोष्ट असेल तर ती म्हणजे ब्रह्मपासून निराळा राहून पाहणं. अशा प्रकारे ब्रह्माची अनुभूती - ब्रह्म पाहणं फार कठीण आहे.

  

म्हणून तर ब्रह्मानंदाची व्याख्या करतेवेळी आपली उपनिषद वेडी झाली आहेत. मात्र ज्यांनी ब्रह्मानंद अनुभवला आहे तो सुद्धा दुःख भोगतो आणि शरीर पकडून बसतो. या शरीरात शेकडो रोग आहेत. एका घडीला चांगला असेल तर दुसऱ्याच घडीला काहीतरी विचित्र उद्भवतो असं हे शरीर आहे. अहो बोलता बोलता शरीर बिघडतं आणि मग डॉक्टर सांगतात, 'झोपून रहा नुसते.' या डॉक्टरांची पण कमाल झाली! पण त्यांनी झोपून राहा म्हटलं की झोपूनच राहावं लागतं. कारण तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं| त्यांच्यासमोर मोठ मोठ्या माणसाचं ही काही चालत नाही. खरोखर! हे शरीर भोगायतन असण्यापेक्षा रोगायतनम् जास्त आहे. तर मग असं रोगाने भरलेलं शरीर पकडूनच का बसावं? परंतु अशा शरीराचा स्वीकार करण्याबद्दल शंकराचार्य इत्यादी लोकांनीही अग्रह बाळगला आहे. त्यांनी म्हटल आहे, 'रोग येणार असतील तर येऊ द्या. पण असंच शरीर हवं.'

तत्त्वज्ञान केवळ बौद्धिक चर्चेचा विषय न राहता तो प्रत्यक्ष अनुभूतीचा विषय बनला पाहिजे. भारतीय परंपरेनुसार, केवळ तत्त्वज्ञानाचे विचार मांडणारा पण प्रत्यक्ष जीवनात त्याचा अनुसर न करणारा कोणीही भारताचा आदर्श होऊ शकत नाही. कारण तत्त्वज्ञान ही केवळ बुद्धीची गोष्ट नसून ती जीवनाचे सार आहे.

भारतीयांनी तत्त्वचिंतन केलेच नाही तर त्यांनी ते तत्त्व अनुभवलंही आहे. उपनिषद काळापासून या भारतभूमीत भावजीवन आणि अनुभूतीवाद यांना सर्वोच्च स्थान दिले गेले आहे. उपनिषद सांगतात की, आत्मतत्त्वाचा प्रत्यक्ष अनुभव ज्याला येतो तो माणूस शोक करत नाही, भूतकाळाच्या पश्चात्तापात अडकत नाही. अशा अनुभूती प्राप्त झालेल्या व्यक्ती कधीही "मला जन्म नको" अशी मागणी करत नाहीत किंवा "देवा, या जगाच्या जंजाळातून कधी सोडवशील?" असे विचारत नाहीत. उलट, ते जीवनाला पुन्हा स्वीकारण्याची तयारी दाखवतात आणि म्हणतात, "या जगात मला पुन्हा जन्म दे."

यामागील कारण स्पष्ट आहे – ब्रह्मज्ञानाचा अनुभव ही अत्यंत दुर्मिळ आणि कठीण गोष्ट आहे. ब्रह्मज्ञान मिळवणं सोपं नाही. माणूस कधीतरी ब्रह्म बनू शकतो, पण ब्रह्मज्ञान मिळवण्यासाठी त्याने स्वतःला त्यापासून वेगळे ठेवले पाहिजे. ही अत्यंत गुंतागुंतीची कल्पना आहे. उदाहरणार्थ, अंतराळ प्रवासी जेव्हा पृथ्वीपासून दूर जाऊन पृथ्वी पाहतो, तेव्हा त्याला तिच्या संपूर्ण अस्तित्वाची जाणीव होते. पण तो पृथ्वीपासून वेगळा राहू शकतो का? ही कल्पनाच आपल्याला झिणझिण्या आणते. त्याचप्रमाणे, ब्रह्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी ब्रह्मपासून वेगळे राहून त्याला समजून घ्यावे लागते. ही प्रक्रिया अत्यंत अवघड आहे.

याच कारणामुळे, ब्रह्मानंदाची व्याख्या करताना उपनिषद स्वतःही विस्मयचकित होतात. ज्यांनी ब्रह्मानंद अनुभवला आहे, त्यांनाही शरीरधारणेच्या मर्यादा सोसाव्या लागतात. शरीर हे केवळ भोगायतन नसून रोगायतनही आहे. एका क्षणी निरोगी असलेले शरीर दुसऱ्या क्षणी त्रासदायक होऊ शकते. आजारी पडल्यावर डॉक्टर "झोपून रहा" असे सांगतात आणि मग शरीराच्या मर्यादेमुळे तसे करावेच लागते. शरीर हे अनेक रोगांचे घर असले तरीही, शंकराचार्य आणि इतर तत्त्ववेत्त्यांनी शरीराचा स्वीकार करण्यावर भर दिला आहे. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे की, "रोग येऊ द्या, पण हे शरीर आवश्यक आहे." कारण, ब्रह्मज्ञान प्राप्त होण्यासाठी या शरीराचा स्वीकार आणि त्यावर संयम ठेवणे अनिवार्य आहे.

निष्कर्ष

ब्रह्मज्ञान ही एक विलक्षण अनुभूती आहे. ती केवळ बौद्धिक चर्चेने मिळत नाही, तर ती अनुभवाने प्रकट होते. म्हणूनच भारतीय परंपरेत तत्त्वज्ञान केवळ विचार करण्याची गोष्ट नाही, तर ते जगण्याचा मार्ग आहे. जोपर्यंत आपण ब्रह्मज्ञानाचा प्रत्यक्ष अनुभव घेत नाही, तोपर्यंत केवळ विचार आणि चर्चा या आपल्याला त्या अनुभवाच्या जवळ घेऊन जाऊ शकत नाहीत. त्यामुळे, आत्मसाक्षात्कार आणि ब्रह्मज्ञान यासाठी केवळ विचार नव्हे, तर जीवनातील प्रत्येक क्षणात त्या तत्त्वांचा स्वीकार करणे आवश्यक आहे.