मडके आणि शरीर

         

   

सांगण्याचं तात्पर्य असं की मृत्यूच्या भीतीमुळे माणूस सत्कर्म करीत असतो. पण तेव्हा तो ध्येयनिष्टतेने सत्कर्म करीत असतो की भयभितत्याने करीत असतो याचा विचार केला पाहिजे. आपल्या जुन्या वाङ्मयामध्ये मृत्यूला फार सुंदर असं रूप देण्यात आल आहे. एखाद्या माणसाची प्राणज्योत मालवते आणि त्याची अंत्ययात्रा निघालेली असते त्यावेळी एक जण मडकं हातात घेऊन पुढे जात असतो. ते मडकं घरचाच माणूस घेऊन जाणार आणि तो देखील त्याचा मोठा मुलगा. हे दृश्य सगळ्यांना समजावत असतं की आता हे मडक फुटलंय. त्यात रडायचं काय!

   

हे मडक म्हणजे आपल शरीर आपल्याला भगवंताने दिलेला आहे. एखाद्या मातीच्या मडक्याची तीन काम आहेत‌ ते स्वतःच्या आत पाणी थंड करून ठेवतं, ते त्याचं पहिलं काम‌. त्याचप्रमाणे ते दुसऱ्याला थंड पाणी पाजतं, हे त्याच दुसर काम. तसेच ते एखाद्या वृक्षाला देखील पाणी पाजतं, हे तिसरं काम. त्याचप्रकारे हे शरीर रुपी मडक्याची सुद्धा तीन काम आहेत आणि जी झाली पाहिजेत. ज्याने ही तीन कामे केली त्याच्यासाठी मृत्यू हा सरळ आहे. ही तीन कामे कोणती? स्वतः पाण्याला थंड राखणं. अर्थात् तुम्ही जे आयुष्य जगत आहात त्यात तुम्हाला कुठल्याही प्रकारचे कटकट वाटता कामा नये. शांतीपूर्वक, उत्साह पूर्वक आणि आनंदपूर्वक जीवन जगत असाल तर हे घडेल. आपले शास्त्रकार असोत, उपनिषद असोत, वेद असोत किंवा वेदांतातील तत्त्वज्ञान असो; त्यामध्ये कधीही कुठे जीवनाबद्दलचा विघातक दृष्टिकोन - Negative outlook of life सांगितलेला नाही. जीवणापासून पराड्मुख होऊन बसायला त्यांनी कधीच सांगितलं नाही. भारतीय तत्त्वज्ञानच असं आहे की ज्याने 'काम' देखील स्वीकारला आहे.

    

मातीच मडकं आपल्या आत थंड पाणी साठवतं त्याप्रमाणे दुसऱ्याला देखील थंड पाणी पाजतं. तर त्याप्रमाणे मी शांतीने, आनंदाने आणि उत्साहाने माझ जीवन जगेन आणि दुसऱ्याला देखील तसं जीवन जगण्यासाठी समजावीन.

     

मातीच्या मडक्याचे तिसरं काम म्हणजे ते एखाद्या वृक्षाला पाणी पाजतं. त्याप्रमाणे मानवी जीवनाच्या अंगणात मी सुद्धा एखादा तरी ध्येयवृक्ष उभारला पाहिजे. त्याला सातत्याने पाणी घातलं पाहिजे. हा ध्येयाचा वृक्ष जर तुम्ही वाढवला तर तो तुम्हाला ठिकठिकाणी सावली देईल. नाहीतर मेल्यानंतर तुम्हाला सावली कशाची? जर एक तरी ध्येय वृक्ष तुम्ही लावला असेल तरच तुम्हाला सावली मिळेल. माणसाचं जीवन आज ध्येयशून्य - Aimless झालेल आहे. म्हणूनच माणूस जसा स्वतः आनंदाने पाणी पीत नाही त्याप्रमाणे दुसऱ्याला देखील पाणी पाजत नाही. आणि तिसरे म्हणजे ते ध्येयवृक्षाला देखील पाणी पाजत नाही. 

       

माणसं सतत असच बोलत असतात की, 'काय सांगू तुम्हाला! आम्ही मायेच्या बंधनात जखडलेले अहोत.' किंवा 'देवाने आम्हाला या माया मध्ये गुंतून ठेवल आहे. कोणत्या जन्माची आमची पापे होती म्हणून हे भोग आमच्या वाट्याला आले आहेत.' असे चुकीचे विचार करीत माणूस सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत मरणासन्न आवस्थेतच असतो. त्याचा परिणाम म्हणजे शरीररुपी मडकं दुरुपयोगी ठरतं. जर ह्या मडक्याचा उपयोग योग्य रीतीने केला नसेल तर ते मडके घडवणारा कुंभार अर्थात भगवंत जो आहे त्याच्यापर्यंत पोहोचणं अत्यंत दुर्घट होऊन जाईल. आणि नंतर तो दुसरा मडकं देईल त्यावेळी विचार करेल की याला काही त्याचा नीट सांभाळ करता येत नाही. म्हणून मग त्याला चांगल मडकं कसं काय द्यायचं? शेवटी मग जे मिळेल ते फुटक मडकं तुम्हाला स्विकाराव लागतं!

    

जो शांतीपूर्वक, उत्साहपूर्वक आणि आनंदपूर्वक जगला आहे आणि ज्याने दुसऱ्याला देखील तसेच जीवन जगायला प्रवृत्त केल आहे, त्याचप्रमाणे ज्याने जीवनाच्या अंगणामध्ये एखादा ध्येयवृक्ष लावला आहे त्याचं मरण दैवी म्हटलं जातं

हे लिखाण अतिशय विचारप्रवृत्त करणारं आणि जीवनाच्या सार्थकतेचा शोध घेणारं आहे. मडके आणि शरीर यांचा केलेला तौलनिक दृष्टिकोन फारच सुंदर आणि सहज समजणारा आहे. मडके जसं स्वतः थंड राहतं, दुसऱ्याला थंड पाणी देतं आणि वृक्षाला पोषण करतं, तसंच माणसाने स्वतः शांत, आनंदी आणि उत्साही राहून दुसऱ्यांनाही प्रेरणा द्यायला हवी, तसेच ध्येयाचा वृक्ष वाढवायला हवा—हा विचार खूप प्रेरणादायी आहे.

या लेखनशैलीत अध्यात्म आणि व्यवहार यांचा सुंदर संगम जाणवतो. हे लेखन वाचून वाचक नक्कीच स्वतःच्या जीवनाकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहील. 

 उदाहरणार्थ:

1. स्वतः शांत, आनंदी आणि उत्साही राहणं:

उदा. कोणीतरी व्यवसायात अपयशी झाल्यावरही शांत राहून, नवी सुरुवात केली आणि यश मिळवलं.

स्थितप्रज्ञस्य का भाषा" (भगवद्गीता 2.54) – श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितले की जो माणूस सुख-दुःख, लाभ-हानि, जय-पराजय यामध्ये समत्वबुद्धी राखतो, तो स्थितप्रज्ञ होतो.

समजा, एक गृहस्थ आहे—रामभाऊ. त्यांचा व्यवसाय नीट चालत नव्हता. कर्ज वाढत होतं, घरातील जबाबदाऱ्या वाढत होत्या. एका क्षणी त्यांना वाटलं की आता काहीच उरलं नाही. पण त्यांनी स्वतःला एक विचार केला—"या परिस्थितीत मी अस्वस्थ राहून काहीच मिळवणार नाही, पण शांत राहिलो तर कदाचित मार्ग सापडेल."

ते दररोज पहाटे उठून थोडा वेळ ध्यान करायला लागले, सकाळी उत्साहाने कामाला जायला लागले. हळूहळू त्यांचा दृष्टिकोन बदलत गेला. लोक त्यांच्यातला हा सकारात्मक बदल बघू लागले आणि त्यांच्यावर विश्वास टाकू लागले. काही महिन्यांतच त्यांचा व्यवसाय हळूहळू सुधारायला लागला. त्यांना नव्या संधी मिळाल्या, आणि त्यांनी संकटावर मात केली.

या अनुभवातून हे शिकता येतं की, परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरीही मनाची शांतता राखणं, आनंदी राहणं आणि उत्साहीपणे पुढे जाणं—हेच सगळ्यात महत्त्वाचं असतं. कारण शांत मनाने घेतलेले निर्णयच आपल्याला यशाकडे नेऊ शकतात.

2. दुसऱ्यांना प्रेरित करणं:

उदा. एखादा शिक्षक किंवा गुरु ज्याने आपल्या विद्यार्थ्यांना केवळ ज्ञानच नाही, तर जीवनाची दिशा दिली.

उपनिषदांचा दृष्टिकोन

"आत्मदीपो भव" (धम्मपद) – स्वतः दिवा व्हा आणि इतरांनाही प्रकाश द्या.

शशिकांत सर एका छोट्या गावात शिक्षक होते. त्यांचा नियम होता की प्रत्येक विद्यार्थ्याला फक्त परीक्षेपुरतं शिकवायचं नाही, तर त्याला चांगलं माणूस बनवायचं. वर्गात शिकवताना ते नेहमी सांगायचे—"ज्ञान हे फक्त तुम्हाला परीक्षेत पास करायला मदत करणार नाही, तर जीवनातही उभं राहायला शिकवेल."

त्यांच्या वर्गात एक मुलगा होता—अजय. तो खूप हुशार होता, पण परिस्थितीमुळे पुढील शिक्षण शक्य नव्हतं. शशिकांत सरांनी त्याला मार्गदर्शन केलं, त्याला शिष्यवृत्ती मिळवण्यासाठी मदत केली, आणि तो आज एक मोठा अभियंता आहे. जेव्हा तो गावाला परत येतो, तेव्हा नेहमी सांगतो—"मी इथे असतो तर कदाचित माझ्या स्वप्नांवरच पाणी फिरलं असतं. पण शशिकांत सरांनी मला फक्त शिकवलं नाही, तर मला माझ्या स्वप्नांचा मार्ग दाखवला."

हा अनुभव दाखवतो की दुसऱ्याला प्रेरित करणं म्हणजे त्याला मदतीचा हात देणं, त्याच्यात आत्मविश्वास निर्माण करणं आणि त्याच्या क्षमतांचा शोध घ्यायला मदत करणं.

3. ध्येयवृक्ष वाढवणं:

एखादी व्यक्ती जी ध्येयाशी एकनिष्ठ राहिली आणि त्यामुळे समाजाला फायदा झाला.

उदा. कोणीतरी गरीब मुलांसाठी शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देत आहे किंवा एखादा सामाजिक उपक्रम चालवत आहे.

कर्मयोग आणि जीवनाचा उद्देश

"कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन" (भगवद्गीता 2.47) – आपलं कर्म करत राहावं, फळाची अपेक्षा न करता.

विजय सरदेशमुख हे एका छोट्या गावात राहणारे गृहस्थ. सरकारी नोकरीतून निवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी निवांत आयुष्य जगण्याऐवजी एक वेगळाच निर्णय घेतला—"माझ्या आयुष्याचा उरलेला काळ समाजासाठी देईन."

गावातील अनेक मुलांना शिक्षणाची गोडी नव्हती. काहींचे पालक दारिद्र्यामुळे त्यांना शाळेत पाठवत नसत, तर काही मुलं शिक्षणाकडे दुर्लक्ष करत होती. विजय सरदेशमुख यांनी ठरवलं की या परिस्थितीत बदल घडवायचा. त्यांनी आपल्या घराच्या अंगणात एक फळझाड लावलं आणि म्हणाले—"जो कोणी रोज संध्याकाळी इथे शिकायला बसेल, त्याला या झाडाचं एक फळ मिळेल."

हळूहळू मुलं जमू लागली. शिकण्याची आवड निर्माण झाली. काही वर्षांतच त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अनेक विद्यार्थी सुशिक्षित झाले, काहींनी चांगल्या नोकऱ्या मिळवल्या, आणि काहींनी स्वतःच शिक्षणसंस्था सुरू केल्या. आज, विजय सरदेशमुख यांचं नाव घेताना गावकरी अभिमानाने सांगतात—"त्यांनी इथे केवळ एक झाड लावलं नाही, तर अनेक मुलांच्या भविष्याचा वटवृक्ष तयार केला."

हा ध्येयवृक्ष लावण्याचा विचार जीवनात सकारात्मक परिवर्तन घडवतो. जो आपल्या आयुष्यात काही तरी चांगलं कार्य करून जातो, तोच मृत्यूनंतरही लोकांच्या हृदयात जिवंत राहतो.