इंद्रियदमन – Suppression of the senses. इंद्रियनिग्रह – Restraint of the senses

     

जीवनात चार गोष्टींचा समावेश असेल तर भगवंताला जाणून घेता येईल.

( 1) इंद्रियविजय (२)मनोविजय (३) वासनाक्षय अथवा वासनानाश आणि (४) अहंकारविनाश. या चार गोष्टी जीवनात आल्या म्हणजे आत्मिक प्रसन्नता प्राप्त होते. अशी आत्मीक प्रसन्नता मिळवण्या साठीच साधना करायची असते. भगवंताला खुश करण्यासाठी साधना नाही.

    

सर्वात आधी माणसाला इंद्रिये दमन साधला पाहिजे. इंद्रियाच्या ताब्यात गेलेला माणूस 'त्याला' जाणू नाही शकत. इंद्राचा गुलाम प्रभूला कसा काय ओळखू शकणार? जीवनात आपल्या इंद्रियांना इतक वळण लागलेलं असल पाहिजे की भलत्या सलत्या ठिकाणी जाणारच नाहीत. आपल्या धर्मराज युधिष्ठिराची एकदा लोकांनी स्तुती केली की, 'तुम्ही अतिशय सत्यवचनी आहात.' तेव्हा धर्मराज म्हणाला, 'हे चूक आहे, कारण की माझी वाणी खोटं बोलूच शकत नाही. माझ्या वाणीला अशीच सवय लागली आहे की माझ्या मुखातून अनृत निघतच नाहीत. त्यात माझा काही पुरुषार्थ नाही. त्यासाठी माझं काही कौतुक वा स्तुती करू नका. अमुक सत्य आहे आणि अमुक असत्य आहे याचा विवेक बाळगून जर मी बोलत असतो तर 'खरं तेच बोलतो' याबद्दल मी कौतुकास पात्र ठरलो असतो. पण माझी वाणी कधी खोटं बोलतच नाही.' आपल्याला असं आपोआप वळण लागलेलं असलं पाहिजे. इतकं जबरदस्त इंद्रियदमन व इंद्रियनिग्रह माणसाला साधला पाहिजे की, 'माझी इंद्रिय भलत्या ठिकाणी जाणारच नाहीत' याची खात्रीच असली पाहिजे. म्हणजे भगवंताला जाणून घेण्यासाठी इंद्रिय दमान ची सर्वात पहिली आवश्यक गोष्ट आहे.

हे विचार आत्मसंयम आणि आत्मजाणिवेच्या दिशेने मार्गदर्शक ठरतील. इंद्रियदमन हा एक अभ्यास आहे, जो केवळ बाह्य आचरणावर नियंत्रण ठेवण्याइतपत मर्यादित नसून तो अंतःकरणातील शुद्धीकरणाचाही भाग आहे.

युधिष्ठिराच्या उदाहरणातून हे स्पष्ट होते की, संयम हा काही वेळापुरता प्रयत्न नसून तो सहज स्वभावाचा एक भाग व्हावा लागतो. केवळ मनाने निर्णय घेऊन इंद्रियांना अडवण्याचा प्रयत्न केला तर काही काळासाठी यश मिळेल, पण त्याचा दीर्घकालीन परिणाम होईलच असे नाही. म्हणूनच, इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी विचार, आचार आणि आहार यांचे शुद्धीकरण आवश्यक ठरते.

यासोबतच, इंद्रियदमन म्हणजे इंद्रियांना मारून टाकणे नव्हे, तर त्यांना शुद्ध, योग्य आणि सात्त्विक मार्गाने वळवणे होय. भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण सांगतात की, "विषया विनिवर्तंते निराहारस्य देहिनः। रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥"

अर्थात, केवळ बाह्य स्तरावर विषयांपासून दूर राहिले तरी मनात त्यांचे आकर्षण राहू शकते. परंतु भगवंताच्या उच्च तत्त्वज्ञानाची अनुभूती घेतल्यावर आपोआप विषयसुखांपासून मन निवृत्त होते.

आधुनिक जगात इंद्रियसंयम साधायचा असेल, तर त्यासाठी चार महत्त्वाचे टप्पे लक्षात घेतले पाहिजेत:

1. विचारशुद्धी – योग्य दिशा देणे

इंद्रियसंयम म्हणजे फक्त बाह्य गोष्टींवर नियंत्रण ठेवणे नाही, तर विचारांना योग्य दिशा देणे होय.

सतत सोशल मीडिया, मनोरंजन, वायफळ गप्पा याकडे इंद्रियांची ओढ होत असेल, तर त्याला बदलण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक.

वाचन, चिंतन, साधना आणि आत्मपरिक्षण या गोष्टींना प्राधान्य दिल्यास इंद्रियांना योग्य मार्ग सापडतो.

2. संगाची निवड – जसे संग तसे रंग

आपण ज्या वातावरणात राहतो, ज्या लोकांशी वेळ घालवतो, त्या गोष्टींचा आपल्या मनावर खोल प्रभाव पडतो.

सकारात्मक, सृजनशील आणि सात्त्विक संगती असेल, तर इंद्रियांना वाईट दिशेने जाण्यापासून थांबवणे सोपे होते.

3. सात्त्विक आहार आणि दिनचर्या

अन्न, संगीत, चित्रपट, पुस्तके यांचे आपल्या मनावर आणि इंद्रियांवर खोल परिणाम होतात.

योग्य आहार घेतल्याने मनशुद्धी होते आणि इंद्रियांवर सहज नियंत्रण मिळवता येते.

4. उच्च ध्येय आणि स्वाध्याय

जर जीवनात कोणतेही ध्येय नसेल, तर मन आणि इंद्रिये सहज वायफळ गोष्टींकडे वळतात.

भगवंताची अनुभूती मिळवायची असेल, तर मनाला आणि इंद्रियांना अधिक उन्नत विचार, ज्ञान आणि ध्यानाच्या दिशेने वळवावे लागते.

गीता, उपनिषदे, संतविचार आणि आत्मपरिक्षण हे इंद्रियसंयमाचे महत्त्वाचे मार्ग आहेत.

निष्कर्ष:

इंद्रियदमन म्हणजे जबरदस्तीने इंद्रियांना रोखणे नव्हे, तर त्यांना शुद्ध, सकारात्मक आणि सात्त्विक मार्गावर नेणे होय. सतत प्रयत्न, योग्य संगती, संयमित आहार, उच्च ध्येय आणि स्वाध्याय या गोष्टी अंगीकारल्या, तर इंद्रियसंयम सहज साध्य करता येईल आणि भगवंताचा मार्ग स्पष्ट होईल.