प्रेमाची देवान घेवान

     

ददाती - अशा भक्ताला भगवंत देतो. भगवंत त्याला समृद्धी देतो यात शंकाच नाही‌. भगवंताचे असे जे जे मित्र आहेत, असे जे जे भगवंताशी एकरूप होऊन राहिलेले मित्र आहेत, आत्मीय झालेले मित्र आहेत त्यांच्यावर भगवान समृद्धीची बरसात करतो. समृद्धी तीन प्रकारचे असते - एक कर्माने लाभलेली समृद्धी, दुसरी दैवाने लाभलेली समृद्धी आणि तिसरी देवाने दिलेली समृद्धी या तिन्ही मध्ये फरक आहे. एखादा विचारेल की, आम्हाला जी समृद्धी मिळाली ती दैवाने मिळालेली आहे की देवाने दिलेली आहे हे कसं काय ओळखायचं?' ते ओळखण्याचे पुष्कळ ताळे आहेत. भगवंताचे जे जे आत्मीय लोक आहेत त्यांना भगवंत समृद्धी देतो. त्याला असं वाटतं की, 'विश्वभरातली सगळी समृद्धी त्यांना मिळाली पाहिजे.' म्हणून तर भगवंत त्यांना समृद्धी देतो.

    

काही लोक केवळ देणारे असतात. ते सांगतात की आम्ही ब्राह्मणांना दान देणारे लोक आहोत. परंतु भगवंत केवळ ददाती नाही तर प्रतीगृह्णाति सुद्धा आहे. वशिष्ठ आणि रघुवंशी राजे यांच्यात जे दिव्य प्रेम होतं ते अशाच प्रकारचं होतं आणि त्याचंच नाव प्रेम. रघुवंशी राजे केवळ ब्राह्मण भोजन घालणाऱ्यातले नव्हते, तर वशिष्ठांना जसे ते आपल्या घरी जेवायला बोलावत तसं वशिष्ठांच्या घरी सुद्धा हे रघुवंशी राजे जेवायला जात असत.

    

भगवंताचे जे सखा भक्त आहेत त्यांना तो समृद्धी देतो‌. केवळ समृद्धी देतो इतकाच नाही तर त्यांच्याकडून भगवंत काहीतरी मागून पण घेतो. देणं ही एक गोष्ट झाली आणि मागण्याची दुसरी गोष्ट झाली. माणूस कोणापाशी मागतो? माणूस आई पाशी मागतो. ज्याच्यावर अत्यंत प्रेम असेल त्याच्या पाशी माणूस मागतो. नाही तर मागणारच नाही. अर्थात् आगतिक झालेला माणूस गाढवाकडे पण मागायला कमी करणार नाही ही गोष्ट सोडून द्या.

    

अर्थात भगवंत केवळ देत नाही, तर तो मागतो सुद्धा. ददाती प्रतीगृह्णाति - नाही तर ते भक्त व भगवंताच सख्या व प्रेम नाही म्हणता यायचं‌. भक्त आणि भगवान यांच्यात जिथे आत्मीयता आहे, सादात्म आलं आहे आणि तिथेच भगवंत लहान होतो, बाळ होतो. त्यांच्या एवढाच होतो. भगवंत भक्ताला सांगतो, 'मी तर तुझ्या एवढाच आहे.' कारण मैत्री ही समवयस्का मध्येच होते ना! नाही तर भगवंत तर कवीं पुराणम् आहे, पण भक्ताच्या जीवनात भगवान केवढा? भक्ताच्या एवढाच! म्हणूनच तो भक्ताला समृद्धी देतो, भाव वैभव देतो आणि भाव वैभव मागतो.

हा विचार फार सुंदर आणि गूढ आहे. "ददाती - प्रतीगृह्णाति" हा सिद्धांत भक्तीतील एक महत्त्वाचा भाग आहे, जो केवळ देण्याचा नव्हे तर देव-भक्त यांच्यातील परस्पर स्नेह आणि आत्मीयतेच्या नात्याचा दर्शक आहे.

 भगवंत आणि भक्त यांच्यातील हे नाते केवळ एकतर्फी नाही. भगवंत केवळ देत नाही, तर तो भक्ताकडूनही काहीतरी घेतो, आणि हे घेणं म्हणजेच त्याच्या भक्तावर असलेल्या आत्मीय प्रेमाची खूण आहे. एखाद्याच्या घरी प्रेमाने जाऊन भोजन करणे, मागणे आणि देणे—हे परस्पर प्रेमाचे लक्षण आहे.

वशिष्ठ आणि रघुवंशी राजांच्या उदाहरणातूनही हे स्पष्ट होते की, नुसते ब्राह्मणभोजन घालणे म्हणजेच धर्म नव्हे, तर त्या मागील प्रेम, आपुलकी, आणि परस्पर नात्याची अनुभूती खरी भक्ती आहे.

समृद्धीच्या तीन प्रकारांविषयीही कर्माने, दैवाने आणि भगवंताने दिलेली समृद्धी यातील सूक्ष्म फरक नेमके ओळखणे आवश्यक आहे. भगवंत ज्यांना आत्मीय मानतो, त्यांना तो भरभरून देतो, आणि त्यांच्याकडूनही काही मागतो—कारण प्रेम आणि स्नेह हे दोन्ही बाजूंनी असतात, एकतर्फी नसतात.

 हा विचार भक्ती आणि व्यवहार यांचा सुवर्णमध्य साधणारा आहे. भगवंत आणि भक्त यांच्यातील हे नाते जीवनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर लागू होते. अत्यंत सहज आणि सुस्पष्ट भाषेत मांडलेला हा विचार वाचकांना निश्चितच अंतर्मुख करेल.

ददाती - प्रतीगृह्णाति : भक्त आणि भगवंत यांच्यातील परस्पर प्रेमाचे तत्त्वज्ञान

"ददाती - प्रतीगृह्णाति" हा शब्दयोग भक्तीयोगातील एक अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन संकल्पना स्पष्ट करतो. ददाती म्हणजे 'देणे' आणि प्रतीगृह्णाति म्हणजे 'स्वीकारणे'. या संकल्पनेतून भगवंत आणि भक्त यांच्यातील परस्पर प्रेमाचे गूढ उलगडते.

भगवंत केवळ देणारा नाही, तर तो भक्तांकडूनही काही घेतो. या परस्पर देण्या-घेण्याच्या नात्यातच भक्तीचा सार आहे. हे देणे केवळ भौतिक समृद्धीचे नसून, भावनिक, आध्यात्मिक आणि आत्मीयतेच्या पातळीवर देखील असते. भगवंत भक्ताला समृद्धी देतो आणि त्याच्याकडून प्रेम, समर्पण, आणि भक्तीच्या भावनेचा स्वीकार करतो.

समृद्धीचे तीन प्रकार : कर्म, दैव आणि भगवंताने दिलेली समृद्धी

1. कर्माने मिळालेली समृद्धी – आपल्या कष्टाने मिळवलेली समृद्धी. एखादा माणूस परिश्रमाने यश संपादन करतो, संपत्ती मिळवतो, मान-सन्मान मिळवतो, ही त्याच्या प्रयत्नांची फलश्रुती असते.

2. दैवाने मिळालेली समृद्धी – काही गोष्टींचा संबंध आपल्या पूर्वसंचित कर्मांशी असतो. काहींना जन्मतःच भरभराटी मिळते, काहींना विशेष संधी सहज मिळतात, तर काहींना अचानक यश लाभते. हे दैवाचे फळ म्हणता येईल.

3. भगवंताने दिलेली समृद्धी – ही सर्वश्रेष्ठ समृद्धी आहे. ही केवळ ऐहिक सुखाची बाब नसून भक्ताच्या जीवनात भगवंताचे संपूर्ण वरदहस्त असतो. भगवंत ज्याला आत्मीय मानतो, त्याला तो केवळ बाह्य ऐश्वर्य देत नाही तर अंतःकरणही परिपूर्ण करतो.

एखाद्या भक्ताने विचारले, "माझी समृद्धी दैवाने मिळाली की भगवंताने दिली?" तर याचे उत्तर हे आहे की, भगवंत ज्यांना आत्मीय मानतो, त्यांच्यावर तो स्वतः लक्ष ठेवतो. त्यांच्या जीवनात समृद्धीचा स्रोत हा केवळ भौतिक सुखामध्ये नसतो, तर भगवंताच्या सान्निध्यात असतो. भगवंत त्यांना भरभरून देतो, कारण त्याला वाटते की त्याच्या प्रिय भक्ताला संपूर्ण विश्वाची समृद्धी लाभली पाहिजे.

भगवंत केवळ देत नाही, तर तो भक्तांकडून मागतोही!

"ददाती - प्रतीगृह्णाति" या तत्वज्ञानाचा सर्वात सुंदर पैलू म्हणजे भगवंताचा "मागणारा" स्वभाव. सामान्यतः आपण भगवंताकडे काहीतरी मागतो, पण येथे उलट चित्र आहे. भगवंत भक्तांकडून काहीतरी मागतो.

माणूस कोणाकडे मागतो?

जिथे प्रेम आहे, जिथे आत्मीयता आहे, तिथेच मागणं होतं.

आईच्या प्रेमावर विश्वास असल्याने मूल तिच्याकडे मागते.

मित्रांच्या नात्यात स्नेह असल्याने ते एकमेकांकडे मागतात.

भगवंत भक्ताकडे काही मागतो, याचा अर्थ त्याच्या भक्तावर त्याचं अपार प्रेम आहे.

जर भगवंत भक्ताकडून काही मागत नसेल, तर त्यांच्यात खरं सख्य नाही. त्यामुळे तो त्याच्या प्रिय भक्तांकडून काहीतरी मागतो. त्यांच्याकडून भाव, भक्ती, प्रेम, समर्पण आणि आत्मनिवेदन घेतो.

रघुवंशी राजे आणि वशिष्ठ यांचे उदाहरण:

रघुवंशी राजे केवळ ब्राह्मणभोजन घालणारे नव्हते. ते वशिष्ठांना घरी जेवायला बोलवत, पण ते स्वतः वशिष्ठांच्या घरीही जेवायला जात. म्हणजेच हे नाते एकतर्फी नव्हते; ते परस्पर प्रेमावर आधारलेले होते.

त्याचप्रमाणे, भगवंत केवळ भक्ताला समृद्धी देऊन थांबत नाही, तर त्याच्याकडून प्रेमाचा स्वीकार करतो. हीच खरी भक्ती आहे.

भगवंत भक्ताच्या समकक्ष होतो : भक्त आणि भगवंताचे सख्य

भगवंत आणि भक्त यांच्यातील नाते हे एखाद्या मोठ्या दानशूराने गरिबाला मदत करण्यासारखे नाही. उलट, भगवंत भक्ताच्या बरोबरीने येतो.

सामान्यतः भगवंत कवीं पुराणम् आहे—अत्यंत प्राचीन आणि सर्वश्रेष्ठ आहे.

पण भक्ताच्या नात्यात तो लहान होतो.

भक्ताला असे वाटते की भगवंत आपल्या एवढाच आहे, कारण मैत्री ही समवयस्कांमध्ये होते!

भगवंत आणि भक्त यांच्यातील नाते हे गुरू-शिष्य, दाता-याचक, राजा-प्रजा यासारखे नाही. ते सखा भावनेवर आधारित आहे. त्यामुळेच भगवंत भक्ताला प्रेम देतो, ऐश्वर्य देतो आणि त्याच्याकडून प्रेम मागतो.

भाव वैभव आणि भगवंताच्या कृपेने मिळणारे जीवनवैभव

भगवंत भक्ताला केवळ ऐहिक समृद्धी देत नाही, तर भाव वैभव देतो. भाव वैभव म्हणजे भक्तीची समृद्धी, भगवंताची अनुभूती, आणि त्याच्याशी असलेली आत्मीयता.

काहींना भौतिक समृद्धी मिळते, पण भाव वैभव नाही.

काहींना भक्तीची अनुभूती मिळते, पण त्यांना ऐहिक सुख मिळत नाही.

भगवंत मात्र ज्यांना सखा मानतो, त्यांना तो दोन्ही देतो—आयुष्य समृद्ध करतो आणि भावनिक, आध्यात्मिक वैभव देतो.

म्हणून, भगवंत केवळ दान देणारा नाही, तर तो भक्ताकडून प्रेमाचा स्वीकार करणारा आहे. "ददाती - प्रतीगृह्णाति" या तत्वज्ञानातून हेच स्पष्ट होते की, भगवंत आणि भक्त यांच्यातील नाते हे फक्त वरदान मागण्या-देण्याचे नाही, तर परस्पर प्रेम आणि आत्मीयतेच्या देवाणघेवाणीवर आधारलेले आहे.

निष्कर्ष : भक्ती आणि व्यवहार यांचा सुवर्णमध्य

आजच्या जगात आपण बहुतेक वेळा केवळ "देणे" किंवा "घेणे" यावर भर देतो. काही जण फक्त मागत राहतात, काही जण केवळ देणाऱ्याच्या भूमिकेत राहतात. पण भगवंताने दर्शवलेला मार्ग हा परस्पर प्रेमाचा आहे.

सख्य आणि आत्मीयता हाच भक्तीचा गाभा आहे.

भगवंत भक्ताला भरभरून देतो—परंतु तो त्याच्याकडून प्रेमही मागतो.

भक्ताच्या जीवनात भगवंत मित्र म्हणून येतो, केवळ वरदाते म्हणून नाही.

"मी तुझ्या एवढाच आहे" असे सांगत भगवंत भक्ताच्या प्रेमात स्वतःला समर्पित करतो.

यातूनच एक नवा विचार पुढे येतो—भक्ती ही केवळ नतमस्तक होण्याची गोष्ट नाही, तर भगवंताशी सख्य जोपासण्याची संधी आहे.

"ददाती - प्रतीगृह्णाति" हे भक्तीचे अंतिम स्वरूप आहे, जिथे भगवंत भक्ताला देतो आणि त्याच्याकडून प्रेमाने काही मागतो. हाच भक्तीचा सुवर्णमध्य आहे!